Khi người già không hợp tác, người chăm sóc nên làm gì?
Trong quá trình chăm sóc người cao tuổi, có những lúc người chăm sóc sẽ gặp tình huống rất khó xử: người già không chịu ăn, không chịu tắm, không chịu thay đồ, không chịu đi lại, không muốn uống nước, không muốn đi khám hoặc không cho người chăm sóc hỗ trợ.
Nếu không hiểu tâm lý người già, người chăm sóc rất dễ nghĩ rằng cụ đang cố tình làm khó mình. Từ đó, người chăm sóc có thể cáu, thúc ép, nói nặng lời hoặc làm thay quá mạnh tay. Nhưng càng ép, người già càng dễ chống đối, buồn tủi hoặc mất niềm tin.
Thật ra, người già không hợp tác không phải lúc nào cũng vì “bướng” hay “khó tính”. Phía sau sự từ chối có thể là nỗi sợ, sự đau đớn, cảm giác xấu hổ, mất tự chủ hoặc một trải nghiệm không thoải mái trước đó.
Vì vậy, khi người già không hợp tác, điều đầu tiên người chăm sóc cần làm không phải là ép, mà là hiểu.
Vì sao người già không hợp tác?
Người cao tuổi có thể không hợp tác vì nhiều nguyên nhân khác nhau. Nếu chỉ nhìn vào hành vi bên ngoài, người chăm sóc sẽ dễ phản ứng sai.
Có người già không chịu ăn vì ăn không ngon, khó nuốt, đau răng, mệt, buồn hoặc sợ bị sặc. Có người không chịu tắm vì sợ lạnh, sợ trơn, sợ té hoặc ngại khi phải nhờ người khác hỗ trợ. Có người không chịu đi lại vì từng bị té, đau chân hoặc không còn tự tin vào cơ thể mình.
Cũng có người già không hợp tác vì cảm thấy mình bị ra lệnh. Khi mọi việc đều bị người khác quyết định, họ có thể phản ứng bằng cách từ chối để giữ lại chút cảm giác tự chủ.
Người chăm sóc cần nhớ rằng sự không hợp tác thường là một tín hiệu. Nó nói rằng người già đang có điều gì đó chưa yên tâm, chưa thoải mái hoặc chưa được lắng nghe.
Đừng vội ép ngay
Khi người già từ chối, phản ứng tự nhiên của nhiều người chăm sóc là muốn ép cho xong việc. Vì còn bữa ăn phải xong, tắm rửa phải xong, thay đồ phải xong, giờ giấc phải đúng.
Nhưng với người cao tuổi, ép quá nhanh có thể làm tình huống xấu hơn. Người già có thể sợ hơn, giận hơn, không tin người chăm sóc nữa hoặc chống đối mạnh hơn ở lần sau.
Thay vì ép ngay, người chăm sóc nên dừng lại một chút và hỏi nhẹ:
“Cụ đang khó chịu chỗ nào hả cụ?”
“Cụ sợ đau hay sợ lạnh phải không?”
“Mình nghỉ một chút rồi làm tiếp nha cụ?”
“Con làm chậm lại, nếu cụ đau thì cụ nói con dừng nha.”
Một vài phút chậm lại có thể giúp tiết kiệm rất nhiều căng thẳng về sau.
Khi người già không chịu ăn
Người già không chịu ăn là tình huống rất thường gặp. Người chăm sóc dễ lo lắng, vì sợ cụ mệt, thiếu sức hoặc gia đình trách mình không cho ăn được.
Nhưng trước khi thúc ép, cần quan sát nguyên nhân.
Người già có mệt không? Có đau răng không? Có khó nuốt không? Có buồn nôn không? Món ăn có quá khô, quá cứng, quá nóng, quá nguội không? Người già có đang buồn hoặc giận chuyện gì không?
Nếu người già không muốn ăn, người chăm sóc có thể nói nhẹ:
“Cụ ăn vài muỗng thôi cũng được, mình ăn từ từ nha.”
“Cụ thấy món này khó ăn hả? Con báo gia đình để đổi món mềm hơn nha.”
“Con ngồi đây với cụ, mình không cần vội.”
Không nên nói: “Ăn đi, không ăn sao được”, “Cụ khó quá”, “Có bữa ăn thôi mà cũng không chịu”. Những câu này dễ làm người già càng chống đối hoặc tủi thân.
Nếu người già ăn uống kém kéo dài, ho sặc, khó nuốt, mệt nhiều hoặc có dấu hiệu bất thường, người chăm sóc cần báo gia đình hoặc nhân viên y tế phù hợp.
Khi người già không chịu tắm hoặc vệ sinh
Không chịu tắm, không chịu lau người, không chịu thay đồ hoặc thay tã cũng là tình huống rất nhạy cảm.
Người già có thể từ chối vì sợ lạnh, sợ trơn, sợ té, đau khi di chuyển, ngại cơ thể bị nhìn thấy hoặc xấu hổ vì phải nhờ người khác làm việc riêng tư.
Người chăm sóc không nên nói theo kiểu chê trách: “Cụ không tắm hôi lắm”, “Sao cụ bẩn quá”, “Phải thay tã chứ”. Những câu này có thể làm người già mất mặt.
Nên nói nhẹ hơn:
“Con lau người cho cụ dễ chịu hơn nha.”
“Mình thay đồ sạch cho thoải mái hơn nha cụ.”
“Con che kín cho cụ, con làm nhẹ thôi.”
“Nếu lạnh cụ nói con biết, con làm nhanh và nhẹ nha.”
Điều quan trọng là giữ sự kín đáo, báo trước từng bước và không để người già cảm thấy mình bị chăm sóc như một đồ vật.
Khi người già không chịu đi lại
Có người già không muốn đứng dậy, không muốn đi lại hoặc không muốn vận động vì sợ té, đau chân, chóng mặt hoặc từng có trải nghiệm té ngã trước đó.
Nếu người chăm sóc chỉ nói “đứng lên đi”, người già có thể càng sợ. Họ không cần bị ra lệnh. Họ cần được trấn an.
Có thể nói:
“Con đứng cạnh cụ, mình đi từng bước thôi.”
“Cụ không cần vội, con đỡ cụ cho an toàn.”
“Nếu đau hoặc chóng mặt, cụ nói con dừng lại nha.”
“Bây giờ mình chỉ đứng lên một chút thôi, không đi xa.”
Người chăm sóc cũng cần quan sát môi trường xung quanh: dép có trơn không, nền nhà có ướt không, lối đi có vướng đồ không, ánh sáng có đủ không.
Nếu người già đột ngột yếu hơn, chóng mặt, đau nhiều hoặc có dấu hiệu bất thường, không nên cố bắt đi lại. Cần báo gia đình hoặc người phụ trách.
Khi người già không chịu uống thuốc theo hướng dẫn
Người chăm sóc phi y khoa không tự ý kê thuốc, đổi thuốc hoặc quyết định dùng thuốc. Tuy nhiên, trong nhiều gia đình, người chăm sóc có thể được giao nhiệm vụ nhắc người già uống thuốc theo hướng dẫn của gia đình hoặc nhân viên y tế.
Nếu người già không chịu uống thuốc, người chăm sóc không nên tự ý ép bằng cách giấu thuốc vào thức ăn, tự đổi giờ uống, tự tăng giảm liều hoặc tranh luận gay gắt.
Cần hỏi nhẹ xem lý do là gì: thuốc khó uống, sợ tác dụng phụ, không hiểu vì sao phải uống, bị nghẹn, buồn nôn hoặc đơn giản là không tin tưởng.
Người chăm sóc nên báo lại cho gia đình để được hướng dẫn. Nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau khi uống thuốc hoặc khi từ chối thuốc kéo dài, cần báo ngay cho người phụ trách.
Biết giới hạn là điều rất quan trọng trong chăm sóc phi y khoa.
Khi người già không chịu đi khám
Nhiều người già không muốn đi khám vì sợ bệnh nặng, sợ phiền con cháu, sợ tốn tiền, sợ bệnh viện hoặc đơn giản là không muốn thay đổi thói quen.
Người chăm sóc không nên dọa nạt hoặc nói: “Không đi là bệnh nặng ráng chịu.” Cách nói này dễ làm người già lo hơn và chống đối hơn.
Có thể nói nhẹ:
“Đi khám để gia đình yên tâm hơn nha cụ.”
“Mình đi kiểm tra cho chắc, không phải cứ đi khám là có chuyện nặng đâu cụ.”
“Con chuẩn bị đồ gọn gàng, mình đi từ từ thôi.”
Nếu người già vẫn không đồng ý, người chăm sóc nên báo gia đình để gia đình trao đổi thêm. Không nên tự ý quyết định thay gia đình hoặc ép người già quá mức nếu chưa có hướng dẫn phù hợp.
Cho người già cảm giác được lựa chọn
Một cách rất hiệu quả để giảm sự không hợp tác là cho người già có lựa chọn trong phạm vi an toàn.
Thay vì nói: “Cụ phải tắm bây giờ”, có thể hỏi: “Cụ muốn lau người bây giờ hay nghỉ 10 phút rồi lau?”
Thay vì nói: “Cụ phải ăn hết”, có thể hỏi: “Cụ muốn ăn cháo trước hay uống sữa trước?”
Thay vì nói: “Đứng lên đi”, có thể nói: “Mình ngồi dậy trước rồi nghỉ một chút, sau đó đứng lên nha cụ?”
Những lựa chọn nhỏ giúp người già cảm thấy mình vẫn có quyền quyết định. Khi cảm thấy được tôn trọng, người già thường dễ hợp tác hơn.
Giải thích ngắn gọn, đừng giảng quá dài
Khi người già không hợp tác, người chăm sóc nên giải thích ngắn gọn, dễ hiểu. Không nên nói quá dài, trách móc hoặc giảng đạo lý.
Ví dụ:
“Con lau người để cụ dễ chịu hơn.”
“Mình ăn thêm chút để có sức.”
“Con đỡ cụ đi chậm để tránh té.”
“Thay áo sạch thì cụ ngủ sẽ thoải mái hơn.”
Câu nói càng đơn giản, người già càng dễ tiếp nhận. Nếu giải thích dài quá, người già có thể mệt, rối hoặc mất kiên nhẫn.
Giữ giọng nói bình tĩnh
Giọng nói của người chăm sóc ảnh hưởng rất nhiều đến phản ứng của người già.
Nếu người chăm sóc nói gấp, nói lớn, thở dài, tỏ vẻ khó chịu, người già sẽ cảm nhận được ngay. Họ có thể sợ, tự ái hoặc phản ứng mạnh hơn.
Ngược lại, nếu người chăm sóc giữ giọng bình tĩnh, nói chậm, dùng từ nhẹ, người già sẽ dễ dịu hơn.
Trong nghề chăm sóc, bình tĩnh không phải là tính cách trời cho. Đó là kỹ năng cần rèn. Người chăm sóc càng rèn được sự bình tĩnh, càng dễ xử lý những tình huống không hợp tác.
Khi nào cần báo gia đình hoặc nhân viên y tế?
Không hợp tác đôi khi chỉ là vấn đề tâm lý, nhưng đôi khi cũng có thể là dấu hiệu sức khỏe thay đổi.
Nếu người già đột ngột không chịu ăn, không chịu uống, mệt nhiều, đau, khó thở, sốt, lơ mơ, té ngã, ho sặc nhiều, thay đổi ý thức hoặc có dấu hiệu khác lạ so với bình thường, người chăm sóc cần báo gia đình ngay.
Người chăm sóc không tự chẩn đoán và không tự xử lý vượt quá phạm vi. Vai trò quan trọng nhất là quan sát kỹ, ghi nhận rõ và báo kịp thời.
Đừng xem sự không hợp tác là “tính cụ vậy rồi” nếu nó xuất hiện đột ngột hoặc nặng hơn bình thường.
Người chăm sóc cũng cần biết giữ sức mình
Chăm người già không hợp tác có thể rất mệt. Người chăm sóc có thể cảm thấy áp lực, bất lực hoặc bị tổn thương khi đã cố gắng mà vẫn bị từ chối, cáu gắt.
Vì vậy, người chăm sóc cũng cần học cách giữ sức mình. Không nên ôm hết cảm xúc tiêu cực vào lòng. Không nên nghĩ rằng người già cáu là do mình thất bại. Không nên cố xử lý một mình mọi tình huống khó.
Nếu gặp tình huống vượt quá khả năng, cần báo gia đình, người phụ trách hoặc xin hướng dẫn. Làm nghề chăm sóc lâu dài cần lòng trắc ẩn, nhưng cũng cần biết bảo vệ sức khỏe tinh thần của chính mình.
SAN Care Academy đào tạo cách xử lý tình huống không hợp tác như thế nào?
Tại SAN Care Academy, học viên được học rằng không hợp tác là một tình huống rất thường gặp trong chăm sóc người cao tuổi.
Học viên được hướng dẫn cách quan sát nguyên nhân, giao tiếp nhẹ nhàng, cho người già có lựa chọn, báo trước trước khi hỗ trợ, giữ sự kín đáo trong chăm sóc cá nhân và biết khi nào cần báo gia đình hoặc nhân viên y tế.
SAN Care Academy không đào tạo học viên theo kiểu ép người già làm cho xong việc. SAN hướng đến cách chăm sóc có hiểu biết, có giới hạn, có sự tôn trọng và có trách nhiệm.
Người chăm sóc giỏi không phải là người bắt người già nghe mình bằng mọi cách. Người chăm sóc giỏi là người biết tạo cảm giác an toàn để người già muốn hợp tác hơn.
Ai nên học nội dung này?
Nội dung này phù hợp với người muốn học nghề chăm sóc người già, người đang làm caregiver, người giúp việc muốn chuyển sang chăm sóc chuyên nghiệp, người chăm bệnh tại nhà và con cháu đang chăm cha mẹ già.
Đặc biệt, nếu anh/chị thường gặp tình huống người già không chịu ăn, không chịu tắm, không chịu đi lại, hay cáu gắt hoặc từ chối hỗ trợ, bài học này rất cần thiết.
Hiểu cách xử lý tình huống không hợp tác giúp người chăm sóc bớt căng thẳng, người già bớt tủi thân và việc chăm sóc an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già không chịu ăn?
Có thể do ăn không ngon, khó nuốt, đau răng, mệt, buồn, sợ sặc hoặc không thích bị thúc ép. Nếu ăn kém kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, cần báo gia đình.
Người già không chịu tắm thì nên làm gì?
Không nên chê trách hoặc ép mạnh. Cần tìm hiểu cụ có sợ lạnh, sợ trơn, sợ té, ngại hoặc đau không. Có thể đề nghị lau người nhẹ nhàng, giữ kín đáo và báo trước từng bước.
Người già không chịu đi lại có nên ép không?
Không nên ép nếu chưa hiểu nguyên nhân. Cần xem cụ có đau, chóng mặt, sợ té hoặc yếu hơn bình thường không. Nếu có dấu hiệu bất thường, cần báo gia đình.
Khi người già không hợp tác, có nên la không?
Không nên. La mắng thường làm người già sợ, tủi thân hoặc chống đối nhiều hơn. Người chăm sóc nên giữ giọng bình tĩnh và giải thích ngắn gọn.
Làm sao để người già hợp tác hơn?
Hãy báo trước, nói chậm, cho người già có lựa chọn, giải thích ngắn gọn, giữ sự kín đáo và tạo cảm giác an toàn.
Khi nào cần báo gia đình?
Cần báo gia đình nếu người già đột ngột thay đổi hành vi, ăn uống kém, mệt nhiều, đau, khó thở, té ngã, sốt, lơ mơ hoặc có dấu hiệu bất thường khác.
Đăng ký tư vấn khóa học chăm sóc người cao tuổi
Nếu anh/chị đang chăm người già và thường gặp tình huống cụ không hợp tác, SAN Care Academy có thể tư vấn khóa học phù hợp để anh/chị hiểu tâm lý người cao tuổi và chăm sóc đúng cách hơn.
Anh/chị có thể đăng ký để được tư vấn:
- Khóa học chăm sóc người cao tuổi phù hợp
- Kỹ năng xử lý tình huống người già không hợp tác
- Kỹ năng giao tiếp và chăm sóc sinh hoạt
- Học phí và lịch học mới nhất
- Điều kiện thực tập có giám sát
- Định hướng việc làm sau khóa học
