Người già không chịu ăn phải làm sao? Đừng vội ép ăn – hãy tìm lý do phía sau một bữa ăn bị từ chối
“Bác ăn thêm một muỗng nữa đi.”
“Má phải ăn mới có sức chứ.”
“Có mỗi chén cháo mà từ sáng tới giờ vẫn chưa ăn xong.”
Khi người cao tuổi không chịu ăn, phản ứng rất tự nhiên của gia đình là lo lắng rồi tìm cách dỗ, năn nỉ hoặc ép ăn.
Nhưng với Cô SAN, câu hỏi đầu tiên không nên là:
“Làm sao để cụ ăn hết phần này?”
Mà là:
“Điều gì đang khiến cụ không muốn ăn?”
Bởi cùng là một cái lắc đầu, một cái quay mặt đi hay một câu “không ăn nữa”, nhưng phía sau có thể là rất nhiều nguyên nhân khác nhau: thức ăn không còn ngon như trước, đau răng hoặc đau nướu, khó nhai, khó nuốt, mệt, táo bón, tác dụng của thuốc, sa sút trí tuệ, môi trường bữa ăn quá ồn, hoặc đơn giản là người cao tuổi đang buồn và không muốn ngồi ăn một mình.
National Institute on Aging cho biết việc sụt cân không chủ ý ở người lớn tuổi có thể liên quan đến giảm cảm giác thèm ăn, đau khi nhai hoặc nuốt, hoặc quên ăn; thay đổi vị giác, khứu giác và một số thuốc cũng có thể ảnh hưởng đến cảm giác ngon miệng. Tham khảo: Maintaining a Healthy Weight (NIA).
Đó là lý do trong dịch vụ chăm sóc người già tại nhà theo giờ TP.HCM của SAN, hỗ trợ ăn uống không nên chỉ được hiểu là “đút cơm”. Người chăm sóc còn phải quan sát cách người cao tuổi ăn, phản ứng với thức ăn và những thay đổi so với chính họ những ngày trước.
Lưu ý: Các nhân vật, tuổi và địa điểm dưới đây là tình huống minh họa. Một số chi tiết được tổng hợp hoặc thay đổi nhằm bảo vệ sự riêng tư của người được chăm sóc.
Bà Ngọc, 79 tuổi, Vinhomes Grand Park, TP Thủ Đức: “Món gì bây giờ cũng nhạt, ăn không thấy ngon”
Trước đây bà Ngọc ăn uống khá tốt. Nhưng gần đây cứ tới bữa là bà ăn vài muỗng rồi đặt đũa xuống: “Không ngon.” Con gái đổi đầu bếp, đổi món, mua cả những món bà từng rất thích. Bà vẫn nói: “Nhạt lắm. Không muốn ăn.”
Gia đình bắt đầu nghĩ bà “khó ăn hơn trước”. Nhưng Cô SAN chú ý rằng bà không chỉ từ chối một món. Bà nói gần như tất cả thức ăn đều không còn ngon như trước, trong khi lại thích những món có mùi thơm hoặc vị rõ hơn.
Ở người lớn tuổi, vị giác và khứu giác có thể thay đổi theo tuổi; một số vấn đề răng miệng hoặc thuốc cũng có thể làm thức ăn có vị khác, gây khô miệng hoặc làm giảm cảm giác ngon miệng.
Cô SAN không nói: “Bà phải cố ăn.” Cô thử hỏi: “Bà thấy món này nhạt hay bà không thích mùi của nó?” “Bà thấy món nào dễ ăn hơn?” Sau đó gia đình có thể điều chỉnh cách trình bày, nhiệt độ, hương vị và lựa chọn những món phù hợp với sở thích cũng như chế độ ăn đã được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn.
Không nên vì người cao tuổi nói “nhạt” mà tự ý tăng thật nhiều muối, đường hoặc gia vị, đặc biệt nếu họ có những bệnh cần kiểm soát chế độ ăn.
Điều cần hiểu là: bà Ngọc không nhất thiết đang “kén ăn”. Có thể trải nghiệm của bà với chính món ăn đã thay đổi.
Gia đình có thể đọc thêm về những thay đổi của khứu giác và vị giác khi lớn tuổi.
Xem thêm: Overcoming Roadblocks to Healthy Eating (NIA).
Ông Phúc, 84 tuổi, khu dân cư Him Lam, Quận 7: không phải ông không muốn ăn thịt – ông nhai đau
Gia đình ông Phúc để ý gần đây ông chỉ ăn cháo, canh và những món mềm. Thịt thì ông nhai vài lần rồi bỏ. Rau dai cũng không ăn. Người nhà nói: “Ba càng ngày càng lựa món.”
Nhưng trong một bữa ăn, Cô SAN để ý ông Phúc chỉ nhai một bên miệng. Khi gặp miếng thức ăn hơi cứng, ông nhăn mặt rồi dùng lưỡi đẩy ra. Cô hỏi: “Bác nhai bên này có đau không?” Ông mới nói: “Cái hàm giả này khó chịu lắm.”
Vấn đề lúc đó không còn là “biếng ăn”. Ông đang gặp khó khăn khi nhai.
Đau răng, đau nướu, khô miệng hoặc răng giả không vừa có thể khiến việc ăn uống khó chịu hơn. Cô SAN không tự xử lý vấn đề nha khoa. Cô ghi nhận: “Bác thường nhai bên trái, nhăn mặt khi ăn thức ăn cứng và nói hàm giả gây khó chịu.” Rồi báo gia đình để kiểm tra răng miệng phù hợp.
Một người cao tuổi không ăn món thịt chưa chắc vì họ không thích. Đôi khi đơn giản là: ăn món đó đang làm họ đau.
Nguồn tham khảo về giảm cảm giác ngon miệng và các vấn đề răng miệng ở người sa sút trí tuệ: Alzheimer’s Society – Poor appetite and dementia.
Bà Diễm, 81 tuổi, Cityland Park Hills, Gò Vấp: cứ uống nước hoặc ăn cháo là bà ho
Bà Diễm trước đây vẫn ăn được. Nhưng sau một thời gian sức khỏe yếu đi, Cô SAN bắt đầu nhận thấy một điều khác thường. Mỗi lần bà uống nước, bà thường ho ngay sau khi nuốt. Có hôm đang ăn cháo, bà dừng lại, hắng giọng liên tục. Sau một vài ngụm, giọng nói nghe ướt và khàn hơn bình thường.
Trong tình huống này, tuyệt đối không nên nghĩ: “Bà không chịu ăn thì cố đút thêm vài muỗng.”
Khó nuốt có thể làm người bệnh gặp khó khăn hoặc đau khi nuốt thức ăn, nước uống hoặc nước bọt. Đây là vấn đề thường gặp hơn ở người cao tuổi và có thể khiến họ không nhận đủ thức ăn và nước.
Cô SAN cần dừng việc cố cho ăn, bảo đảm người bệnh an toàn và báo gia đình để được đánh giá chuyên môn phù hợp. Người chăm sóc không nên tự ý xay đặc thức ăn, làm đặc nước hoặc thay đổi chế độ ăn dành cho người khó nuốt chỉ dựa trên phỏng đoán.
Đây là một ví dụ rất rõ: “Không chịu ăn” đôi khi thực chất là “ăn đang không an toàn hoặc không thoải mái”.
Gia đình có thể tham khảo thêm thông tin chính thống về rối loạn nuốt trên MedlinePlus.
Tham khảo thêm hướng dẫn dành cho người chăm sóc về dementia and dysphagia.
Ông Khải, 77 tuổi, chung cư The Gold View, Quận 4: ngồi trước mâm cơm nhưng không biết phải bắt đầu từ đâu
Ông Khải bị sa sút trí tuệ. Có những bữa, người nhà đặt trước mặt ông một mâm đầy đủ cơm, canh, thịt, rau, trái cây. Ông nhìn một lúc. Không ăn. Con hỏi: “Ba ăn đi.” Ông vẫn ngồi yên. Người nhà nghĩ ông không đói.
Nhưng Cô SAN thử một cách khác: tắt TV, dọn bớt những món chưa cần thiết, đặt một chén nhỏ trước mặt, đưa muỗng tới vị trí ông dễ nhìn thấy và nói chậm: “Bác dùng món này trước nhé.” Ông bắt đầu ăn.
Người sa sút trí tuệ có thể gặp khó khăn vì không nhận ra thức ăn, quên mình phải làm gì với thức ăn, mất tập trung hoặc bị quá nhiều kích thích trong môi trường bữa ăn.
Cô SAN không nghĩ: “Bác không chịu ăn.” Cô tự hỏi: “Có phải bữa ăn này đang quá phức tạp đối với bác không?” Đây chính là trí tuệ cảm xúc trong chăm sóc: không chỉ nhìn hành vi cuối cùng, mà cố tìm hiểu điều đang xảy ra trước hành vi đó.
Gia đình có thể đọc thêm hướng dẫn về hỗ trợ người sa sút trí tuệ ăn uống tốt hơn.
Tham khảo thêm: NHS – Looking after someone with dementia.
Bà Yến, 86 tuổi, Hà Đô Centrosa Garden, Quận 10: khi ăn một mình bà nói “không đói”, nhưng có người ngồi cạnh lại ăn được
Sau khi chồng mất, bà Yến sống cùng con nhưng ban ngày con cháu đều đi làm. Bữa trưa thường được chuẩn bị sẵn. Nhưng bà ngày càng ăn ít. Cứ được hỏi: “Bà ăn chưa?” bà trả lời: “Không đói.”
Cô SAN không vội kết luận bà mắc một vấn đề tâm lý nào. Cô chỉ quan sát một chi tiết: hôm nào có người ngồi cạnh trò chuyện, bà ăn lâu hơn và được nhiều hơn. Hôm nào ăn một mình, bà thường bỏ bữa sớm.
Bữa ăn không chỉ là hoạt động dinh dưỡng. Đối với nhiều người cao tuổi, đó còn là một hoạt động xã hội.
Vì vậy, thay vì ngồi đối diện và liên tục nói “Bà ăn đi”, Cô SAN ngồi cùng, trò chuyện, gợi lại món bà từng thích và để bà ăn theo nhịp của mình.
Có lúc người cao tuổi không cần một người đút ăn. Họ cần một người cùng ngồi trong bữa ăn.
Tuy nhiên, nếu tình trạng ăn kém kéo dài, sụt cân không chủ ý hoặc sức khỏe suy giảm, gia đình cần trao đổi với nhân viên y tế để tìm nguyên nhân chứ không nên mặc định đó chỉ là tâm trạng.
Tham khảo thêm: Overcoming Roadblocks to Healthy Eating (NIA).
Thông tin về sụt cân không chủ ý ở người lớn tuổi: Maintaining a Healthy Weight (NIA).
KHÁC BIỆT CỦA CÔ SAN: KHÔNG HỎI “ĂN ĐƯỢC BAO NHIÊU?” TRƯỚC KHI HỎI “VÌ SAO HÔM NAY CỤ ĂN ÍT?”
Đút hết một chén cơm chưa chắc đã là một ca chăm sóc tốt.
Với SAN, hỗ trợ ăn uống cần đi theo một chuỗi khác:
QUAN SÁT → HỎI → HIỂU → ĐIỀU CHỈNH → HỖ TRỢ → QUAN SÁT LẠI → BÁO CÁO
Cô SAN cần để ý: Cụ từ chối tất cả thức ăn hay chỉ một vài món? Cụ có nhăn mặt khi nhai không? Có ho, nghẹn hoặc hắng giọng khi ăn uống không? Có giữ thức ăn lâu trong miệng không? Cụ có tự cầm muỗng được không? Có bị phân tâm bởi TV, tiếng ồn hoặc quá nhiều người không? Hôm nay cụ ăn được bao nhiêu so với chính những ngày trước? Cụ uống nước thế nào? Có buồn nôn, khó chịu, táo bón hoặc than đau không? Tâm trạng hôm nay có khác không?
Một câu “bác không chịu ăn” gần như không đủ thông tin.
KHI NGƯỜI GIÀ KHÔNG CHỊU ĂN, ĐỪNG VỘI ÉP
Ép ăn có thể khiến bữa ăn trở thành cuộc đối đầu.
Ở người sa sút trí tuệ, nếu người bệnh đang kích động hoặc căng thẳng thì không nên gây áp lực, mà nên chờ khi họ bình tĩnh hơn rồi thử lại.
Thay vì “Ăn thêm đi”, “Không ăn sao khỏe được?”, “Phải ăn hết chén này”, có thể thử: “Bác thấy món này khó ăn chỗ nào không?”, “Bác muốn thử món này hay món kia?”, “Bác nghỉ một chút rồi mình ăn tiếp nhé?”
Cách nói thay đổi không chỉ vì lịch sự. Nó giúp người cao tuổi giữ được quyền lựa chọn và cảm giác kiểm soát.
CÁCH CÔ SAN HỖ TRỢ MỘT BỮA ĂN
1. Chuẩn bị tư thế và môi trường
Người được chăm sóc cần ở tư thế phù hợp với khả năng của họ và kế hoạch chăm sóc hiện có. Bữa ăn nên đủ sáng, ít tiếng ồn và hạn chế TV hoặc các yếu tố khiến cụ mất tập trung. Với người đã được xác định có khó nuốt, phải tuân thủ đúng hướng dẫn về tư thế, thức ăn và nước uống của nhân viên chuyên môn.
2. Không đặt quá nhiều thức ăn trước mặt cùng lúc
Một đĩa quá đầy đôi khi tạo cảm giác “không thể ăn hết”. Có thể chia thành phần nhỏ hơn, đặc biệt với người ăn chậm hoặc dễ mệt.
Tham khảo thêm: NIA – Tips for Caregivers: Helping People With Alzheimer’s Disease Eat Well.
3. Để người cao tuổi tự làm phần họ còn làm được
Nếu cụ còn tự cầm muỗng, hãy để cụ cầm. Nếu chỉ cần hỗ trợ cắt thức ăn, không cần lập tức chuyển sang đút toàn bộ. Nếu cần nhắc từng bước, hãy nhắc nhẹ nhàng. Hỗ trợ không có nghĩa là tước hết khả năng tự làm.
4. Không thúc
Người già có thể nhai và nuốt chậm hơn. Không nên đưa muỗng tiếp theo khi người trước chưa nuốt xong. Không nói liên tục “Nhanh lên”, “Nhai đi”, “Nuốt đi”. Càng căng thẳng, bữa ăn càng dễ trở thành một trải nghiệm khó chịu.
5. Theo dõi cả thức ăn và nước uống
Cô SAN không chỉ ghi “Ăn được nửa chén”. Cần theo dõi cả lượng nước tương đối, đặc biệt khi người cao tuổi ít chủ động uống.
Đọc thêm: Alzheimer’s Society – Drinking and hydration.
6. Không tự thay đổi chế độ ăn điều trị
Nếu gia đình đã có hướng dẫn từ bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng hoặc chuyên viên nuốt về chế độ ăn, độ đặc, lượng nước, đường, muối hoặc các hạn chế khác, Cô SAN cần tuân thủ. Không tự ý xay thức ăn, làm đặc nước, tăng đường, tăng muối, nghiền thuốc vào thức ăn hoặc loại bỏ một nhóm thực phẩm chỉ vì nghĩ rằng “cụ sẽ dễ ăn hơn”.
DẤU HIỆU NÀO TRONG BỮA ĂN CÔ SAN KHÔNG ĐƯỢC BỎ QUA?
Đặc biệt cần chú ý khi xuất hiện: ho hoặc nghẹn khi ăn/uống; giọng trở nên ướt hoặc khò khè sau khi nuốt; thức ăn đọng nhiều trong miệng; khó thở hơn trong hoặc sau bữa ăn; đau rõ khi nhai hoặc nuốt; đột ngột từ chối ăn khác hẳn mọi ngày; nôn ói hoặc khó chịu nhiều; ăn uống giảm kéo dài; sụt cân không chủ ý; mệt, lơ mơ hoặc trạng thái ý thức thay đổi.
BÁO CÁO SAU BỮA ĂN KHÔNG NÊN CHỈ LÀ “BÁC ĂN ĐƯỢC 1/2 CHÉN”
Một báo cáo tốt có thể gồm: Ăn uống – bác ăn khoảng một nửa khẩu phần cơm, gần hết phần canh và uống khoảng một cốc nước trong bữa. Khả năng tự ăn – bác tự cầm muỗng được nhưng cần nhắc lại sau vài phút vì thường dừng và nhìn sang TV. Nhai/nuốt – bác nhai chậm; hai lần ho sau khi uống nước, đây là biểu hiện chưa ghi nhận ở những ca trước. Cảm xúc – ban đầu bác nói không muốn ăn; sau khi tắt TV, chia khẩu phần nhỏ và ngồi trò chuyện, bác tiếp tục ăn thêm. Bất thường – đã báo gia đình về tình trạng ho khi uống nước để theo dõi và có đánh giá phù hợp.
CÔ SAN KHÔNG ÉP ĂN – CÔ SAN TÌM HIỂU ĐIỀU GÌ ĐANG CẢN TRỞ BỮA ĂN
Có người không ăn vì món ăn không còn ngon. Có người vì răng đau. Có người vì khó nuốt. Có người vì không hiểu phải làm gì với thức ăn trước mặt. Có người vì quá mệt. Có người chỉ cần một người ngồi cạnh. Và cũng có người đang dùng chính việc từ chối ăn để cho thấy: “Hôm nay trong người tôi có điều gì đó không ổn.” Vì vậy, người chăm sóc tốt không bắt đầu bằng “Làm thế nào để đút hết chén cơm này?” mà bắt đầu bằng “Tại sao hôm nay bác không muốn ăn?” Đó là khác biệt giữa hoàn thành một việc và chăm sóc một con người. Đó cũng là điều SAN hướng đến ở mỗi Cô SAN: kỹ năng chăm sóc + kỹ năng tâm lý + trí tuệ cảm xúc + sự thấu cảm + khả năng quan sát và báo cáo.
CẦN CÔ SAN HỖ TRỢ ĂN UỐNG VÀ CHĂM SÓC NGƯỜI CAO TUỔI TẠI NHÀ?
Gia đình có thể tìm hiểu dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại nhà của SAN để lựa chọn thời gian chăm sóc phù hợp: hỗ trợ ăn uống, vệ sinh cá nhân, vận động, trò chuyện – đồng hành và cập nhật tình hình sau ca.
Với người vừa xuất viện, sức khỏe yếu hoặc cần hỗ trợ nhiều hoạt động sinh hoạt hằng ngày, gia đình có thể tham khảo thêm dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà của SAN.
Với trường hợp cần người chăm sóc theo sát một người trong thời gian dài, có thể tham khảo hình thức chăm sóc người già 1–1 tại nhà.
Gia đình sử dụng Android có thể tải ứng dụng SAN trên Google Play.
Gia đình sử dụng iPhone có thể tải ứng dụng SAN trên App Store.
SAN – Nền tảng chăm sóc tại nhà
Chăm sóc tận tâm, yêu thương ở lại.
#SAN #SANNenTangChamSocTaiNha #SANChamNguoiGia #SANChamNguoiBenh #CoSAN #NguoiGiaKhongChiuAn #NguoiGiaBiengAn #ChamSocNguoiCaoTuoi #ChamSocNguoiGiaTaiNha #HoTroAnUongNguoiGia #ChamSocAlzheimer #SaSutTriTue #TriTueCamXuc #ThauCamTrongChamSoc #ChamSocTaiNha
