Người bệnh khó ngủ khi nằm viện phải làm sao? Xem 7 cách người chăm giúp người bệnh dễ nghỉ ngơi hơn, quan sát nguyên nhân và biết khi nào cần gọi nhân viên y tế.
“Cô không ngủ được.”
“Chú cứ chợp mắt được một lúc là tỉnh.”
“Đêm qua bác gần như thức trắng.”
Khi người bệnh khó ngủ trong bệnh viện, phản ứng rất tự nhiên của người chăm là cố tìm cách:
“Làm sao cho người bệnh ngủ được?”
Nhưng đây chưa hẳn là câu hỏi quan trọng nhất.
Bởi khó ngủ trong bệnh viện có thể liên quan đến rất nhiều yếu tố: môi trường lạ, tiếng ồn, ánh sáng, lo lắng, đau, khó thở, buồn nôn, đi tiểu nhiều, thuốc đang sử dụng hoặc chính tình trạng bệnh. MedlinePlus cũng lưu ý rằng đau, một số bệnh lý và nhiều loại thuốc có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.
Vì vậy, người chăm không nên tự biến mình thành người “điều trị mất ngủ”.
Vai trò phù hợp hơn là:
tìm điều đang làm người bệnh khó chịu – tạo điều kiện nghỉ ngơi – hỗ trợ sinh hoạt – quan sát thay đổi – và gọi nhân viên y tế khi cần.
Đó cũng là ranh giới quan trọng giữa chăm sóc và can thiệp y tế.
Một đêm khó ngủ có thể bắt đầu từ một điều rất nhỏ
Các tình huống trong bài là tình huống minh họa tổng hợp; tên, tuổi và nơi cư trú đã được hư cấu, không phải khách hàng thực tế của SAN.
Chị Ngọc Lan, 57 tuổi, sống tại Gò Vấp, đang nằm viện sau một đợt điều trị.
Khoảng 22 giờ, chị nói:
“Chị nằm mãi không ngủ được.”
Người chăm có thể nghĩ:
“Chắc chị lo lắng vì nằm viện.”
Nhưng khi hỏi kỹ hơn:
“Chị khó ngủ vì trong người khó chịu chỗ nào hay đầu óc đang lo điều gì ạ?”
chị Lan nói:
“Cứ nằm xuống là lưng đau.”
Lúc này, vấn đề không đơn thuần là:
“Làm sao ru chị ngủ?”
Mà là:
“Cơn đau đang ảnh hưởng giấc ngủ và cần được báo cho nhân viên y tế hay không?”
Một người bệnh khác có thể khó ngủ vì muốn đi vệ sinh nhưng ngại gọi.
Người khác lại đang buồn nôn.
Có người sợ thủ thuật sáng mai.
Có người thở khó hơn khi nằm thấp.
Vì thế, khó ngủ là biểu hiện cần tìm hiểu, không phải một chẩn đoán.
7 cách người chăm hỗ trợ khi người bệnh khó ngủ trong bệnh viện
1. Hỏi điều gì đang khiến người bệnh chưa ngủ được
Đừng bắt đầu bằng:
“Cô cố nhắm mắt ngủ đi.”
Hãy bắt đầu bằng:
- “Cô đang khó chịu ở đâu không ạ?”
- “Có phải cô đau nên chưa ngủ được không?”
- “Cô đang lo chuyện gì hay do phòng hơi ồn ạ?”
- “Cô có muốn đi vệ sinh không?”
Một câu hỏi ngắn có thể giúp phân biệt nhiều tình huống hoàn toàn khác nhau.
Người bệnh khó ngủ có thể đang:
- đau;
- khó thở;
- ho nhiều;
- buồn nôn;
- nóng hoặc lạnh;
- muốn đi vệ sinh;
- lo lắng;
- không quen môi trường;
- hoặc đơn giản là bị ánh sáng và tiếng ồn làm tỉnh.
MedlinePlus ghi nhận các yếu tố như đau, lo âu, môi trường quá ồn hoặc sáng, caffeine và một số loại thuốc đều có thể ảnh hưởng tới khả năng ngủ.
Vì vậy, người chăm nên tìm nguyên nhân có thể quan sát được trước khi tìm cách “làm cho ngủ”.
2. Nếu có đau, khó thở, buồn nôn hoặc khó chịu mới xuất hiện: báo nhân viên y tế
Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi chăm tại bệnh viện.
Cô SAN có thể giúp người bệnh:
- điều chỉnh gối trong phạm vi cho phép;
- lấy nước nếu người bệnh được phép uống;
- hỗ trợ đi vệ sinh;
- giúp thay tư thế theo hướng dẫn;
- giữ không gian dễ chịu.
Nhưng Cô SAN không được tự quyết định:
- “Đau thì uống thêm viên này.”
- “Khó thở thì tăng oxy lên.”
- “Buồn nôn thì dùng thuốc này.”
- “Không ngủ được thì xin viên thuốc ngủ.”
Nếu người bệnh đang khó ngủ vì một triệu chứng y khoa, hãy bấm chuông hoặc báo điều dưỡng.
Trong dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà và tại bệnh viện của SAN, phạm vi của Cô SAN là hỗ trợ sinh hoạt, nhắc thuốc theo hướng dẫn có sẵn, quan sát và báo lại; các quyết định thuốc và can thiệp chuyên môn thuộc nhân viên y tế.
3. Giảm ánh sáng, tiếng ồn và kích thích không cần thiết
Bệnh viện khó có thể yên tĩnh như phòng ngủ ở nhà.
Nhưng người chăm vẫn có thể giúp giảm những kích thích không cần thiết:
- giảm âm lượng điện thoại;
- tránh mở video lớn tiếng;
- nói chuyện nhỏ hơn vào ban đêm;
- hạn chế bật màn hình sáng trước mặt người bệnh;
- giữ khu vực đầu giường gọn gàng;
- kéo rèm hoặc giảm ánh sáng nếu bệnh viện cho phép;
- tránh liên tục hỏi chuyện khi người bệnh đang cố nghỉ.
Các nguyên tắc vệ sinh giấc ngủ thường khuyến nghị môi trường yên tĩnh, tối và thoải mái, đồng thời giảm TV, điện thoại và thiết bị gây kích thích trước giờ ngủ.
Riêng trong môi trường bệnh viện, NICE cũng khuyến nghị giảm tiếng ồn vào thời gian ngủ và, khi có thể, hạn chế các hoạt động không cần thiết làm gián đoạn giấc ngủ.
Gia đình có thể tham khảo thêm hướng dẫn về thói quen giúp ngủ tốt hơn của MedlinePlus.
4. Giúp người bệnh duy trì cảm giác ngày – đêm và một nhịp sinh hoạt tương đối ổn định
Một người nằm viện có thể ngủ nhiều vào ban ngày rồi thức gần như cả đêm.
Đặc biệt khi phải nằm lâu, ít tiếp xúc ánh sáng tự nhiên hoặc liên tục bị gián đoạn bởi chăm sóc và điều trị, nhịp ngày – đêm có thể bị xáo trộn.
Nếu tình trạng bệnh và nội quy cho phép, người chăm có thể hỗ trợ:
- mở rèm hoặc để người bệnh tiếp xúc ánh sáng ban ngày;
- trò chuyện, đọc sách hoặc thực hiện hoạt động nhẹ vào ban ngày;
- hỗ trợ vận động theo hướng dẫn;
- hạn chế những giấc ngủ ngày quá dài nếu đội điều trị không yêu cầu người bệnh phải nghỉ nhiều;
- giữ buổi tối yên tĩnh hơn.
Các hướng dẫn vệ sinh giấc ngủ cũng nhấn mạnh việc giữ lịch ngủ tương đối đều, tiếp xúc ánh sáng ban ngày và giảm kích thích vào buổi tối.
Nhưng với người đang điều trị, không áp dụng máy móc.
Nếu bác sĩ yêu cầu người bệnh nghỉ ngơi nhiều hoặc tình trạng bệnh khiến họ cần ngủ ban ngày, hãy ưu tiên hướng dẫn điều trị.
5. Giúp người bệnh thư giãn, nhưng đừng biến “phải ngủ” thành một áp lực mới
Một nghịch lý rất thường gặp:
Càng nghĩ:
“Phải ngủ ngay.”
người bệnh càng căng thẳng.
Càng nhìn đồng hồ:
“11 giờ rồi.”
“12 giờ rồi.”
“Mai phải dậy sớm.”
càng khó thư giãn.
MedlinePlus cũng lưu ý rằng việc quá lo về chuyện phải ngủ đủ có thể khiến người mất ngủ thêm căng thẳng và càng khó ngủ.
Cô SAN có thể nói:
- “Cô cứ nằm nghỉ trước, mình không cần ép mình phải ngủ ngay.”
- “Con giảm đèn xuống nhé.”
- “Cô muốn nghe nhạc nhẹ hay để yên tĩnh ạ?”
- “Nếu cô đang lo điều gì, cô có thể nói với con một chút.”
Có thể hỗ trợ bằng những hoạt động nhẹ nhàng nếu phù hợp:
- nghe nhạc êm;
- đọc vài trang sách;
- trò chuyện ngắn;
- hít thở chậm nếu người bệnh thấy thoải mái và không có vấn đề hô hấp;
- giữ không gian yên tĩnh.
Mục tiêu là giảm căng thẳng, không phải “ra lệnh cho cơ thể phải ngủ”.
6. Không tự cho thuốc ngủ, thực phẩm chức năng hoặc thay đổi thuốc đang dùng
Đây là ranh giới tuyệt đối cần giữ.
Người chăm không nên tự mua hoặc cho người bệnh dùng:
- thuốc ngủ;
- thuốc an thần;
- thuốc dị ứng với mục đích gây buồn ngủ;
- melatonin;
- thuốc thảo dược;
- hoặc bất kỳ sản phẩm “hỗ trợ ngủ” nào;
- nếu bác sĩ chưa chỉ định.
MedlinePlus khuyến cáo nên trao đổi với nhân viên y tế trước khi sử dụng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung cho giấc ngủ; nhiều thuốc ngủ chỉ phù hợp trong những tình huống cụ thể và có thể gây tác dụng phụ.
Cô SAN cũng không tự:
- giảm thuốc vì nghĩ thuốc làm mất ngủ;
- đổi giờ thuốc;
- bỏ thuốc;
- tăng thuốc giảm đau để “ngủ dễ hơn”.
Nếu người bệnh nói:
“Thuốc này uống vào là cô thức cả đêm.”
Cách đúng là ghi nhận và báo:
“Cô nói hai đêm gần đây khó ngủ sau khi dùng thuốc buổi tối. Tôi đã ghi lại giờ dùng và sẽ báo điều dưỡng.”
Người chăm cung cấp dữ liệu.
Nhân viên y tế quyết định có cần điều chỉnh thuốc hay không.
7. Đặc biệt chú ý nếu “không ngủ” đi cùng lú lẫn hoặc hành vi khác thường
Có một tình huống rất dễ bị hiểu nhầm.
Người bệnh thức cả đêm, đi lại, nói chuyện liên tục hoặc bồn chồn.
Người chăm nghĩ:
“Bác mất ngủ nên cáu.”
Nhưng nếu người bệnh đồng thời:
- không biết mình đang ở đâu;
- gọi sai người;
- nói chuyện không đúng hoàn cảnh;
- nhìn hoặc nghe thấy điều không có;
- lúc rất kích động, lúc lại lơ mơ;
- hành vi thay đổi rõ trong vài giờ;
- thì đây không còn là chuyện khó ngủ đơn thuần.
Sự lú lẫn xuất hiện đột ngột trong bệnh viện cần được nhân viên y tế đánh giá. MedlinePlus mô tả delirium là tình trạng lú lẫn khởi phát nhanh, có thể đi kèm thay đổi giấc ngủ, kích động, buồn ngủ hoặc thay đổi nhận thức.
NHS cũng khuyến cáo cần tìm hỗ trợ y tế ngay khi một người đột ngột trở nên lú lẫn.
Vì người bệnh đang ở bệnh viện, cách xử lý của Cô SAN rất rõ:
- Bấm chuông và báo điều dưỡng ngay.
- Không chờ đến sáng.
- Không tự kết luận:
- “Do bác mất ngủ thôi.”
Cô SAN nên quan sát gì trong một đêm người bệnh khó ngủ?
Việc ghi nhận này giúp người chăm tạo ra thông tin có ích hơn câu:
“Đêm qua bác không ngủ.”
Ví dụ:
“Từ 22:00 đến 05:00 cô thức 4 lần. Hai lần vì muốn đi vệ sinh, một lần nói đau lưng khi nằm, một lần thức nhưng không rõ nguyên nhân. Cô vẫn tỉnh táo và nhận biết đúng người, nơi.”
Thông tin như vậy giúp gia đình và đội điều trị hiểu được điều gì thực sự xảy ra trong đêm.
Quan sát khác với chẩn đoán “mất ngủ”
Một đêm khó ngủ trong bệnh viện không đủ để Cô SAN nói:
“Cô bị mất ngủ.”
MedlinePlus định nghĩa insomnia là tình trạng khó vào giấc, khó duy trì giấc ngủ hoặc thức quá sớm; việc đánh giá nguyên nhân cần xem xét tiền sử ngủ, bệnh lý và thuốc đang sử dụng.
Cô SAN nên nói:
“Tối nay cô nằm từ 22 giờ nhưng đến khoảng 00:30 vẫn chưa ngủ. Cô nói đau lưng khi nằm.”
Hoặc:
“Ba đêm gần đây chú thức nhiều lần và nói ban ngày rất mệt.”
Đây là quan sát.
Còn việc đó có phải mất ngủ, tác dụng thuốc, đau, lo âu hay vấn đề khác cần để người có chuyên môn đánh giá.
Một tình huống khác: người bệnh liên tục muốn tự xuống giường vào ban đêm
Đây là tình huống minh họa tổng hợp, không phải khách hàng thực tế của SAN.
Ông Hữu Phúc, 71 tuổi, sống tại Bình Tân, đang nằm viện sau điều trị.
Khoảng 2 giờ sáng, ông tỉnh dậy và nói:
“Tôi đi vệ sinh.”
Ông lập tức tự ngồi dậy.
Nhưng ông vừa dùng thuốc, chân còn yếu và khi đứng có vẻ loạng choạng.
Trong trường hợp này, nhiệm vụ của người chăm không phải là:
“Bác cứ ngủ tiếp đi.”
Mà là hỗ trợ đúng nhu cầu và giữ an toàn.
Cô SAN có thể:
- nhắc ông chờ một chút;
- hỗ trợ theo phương án đi lại bệnh viện đã cho phép;
- gọi điều dưỡng nếu tình trạng vận động khác thường;
- giữ lối đi thông thoáng;
- không để người bệnh tự bước đi khi đang không vững.
SAN hiện cũng mô tả ca chăm ban đêm tại bệnh viện là thời điểm người chăm có thể hỗ trợ các nhu cầu như đi vệ sinh, uống nước, khó ngủ và gọi nhân viên y tế khi cần.
Gia đình có thể tham khảo cách SAN lựa chọn ca chăm ban ngày hoặc ban đêm tại bệnh viện khi người bệnh thường xuyên cần người hỗ trợ về đêm.
Cô SAN không nên làm gì khi người bệnh khó ngủ?
Điều gì người chăm có thể làm và điều gì phải để nhân viên y tế làm?
Ranh giới này rất quan trọng.
Cô SAN không thay điều dưỡng.
Nhưng cũng không chỉ ngồi cạnh.
Giá trị của người chăm là giúp người bệnh có một đêm dễ chịu, an toàn và được quan sát liên tục hơn về mặt sinh hoạt.
Mẫu báo cáo ca đêm khi người bệnh khó ngủ
Báo:
“Bác tối qua mất ngủ.”
không đủ.
Nhưng một báo cáo như trên giúp gia đình biết:
- người bệnh thức vì lý do gì, bao nhiêu lần, có dấu hiệu mới hay không và nhân viên y tế đã được báo chưa.
Đó cũng là lý do SAN nhấn mạnh việc bàn giao ca, đặc biệt trong các ca chăm ban đêm.
Khi nào nên báo điều dưỡng dù người bệnh chỉ nói “không ngủ được”?
Nên báo khi khó ngủ đi cùng:
- đau mới hoặc đau tăng rõ;
- khó thở, hụt hơi hoặc phải ngồi dậy mới dễ thở;
- ho nhiều bất thường;
- buồn nôn hoặc nôn;
- rét run, sốt hoặc cảm giác rất khác thường;
- đi tiểu bất thường kèm đau, rát hoặc khó chịu;
- bồn chồn ngày càng tăng;
- nhiều đêm gần như không ngủ và tình trạng ban ngày xấu đi;
- người bệnh nghi thuốc đang làm mình khó ngủ.
Không cần phải biết nguyên nhân mới được báo.
Báo chính là cách để người có chuyên môn đánh giá nguyên nhân.
Khi nào phải gọi nhân viên y tế ngay?
Vì người bệnh đang ở bệnh viện, ưu tiên bấm chuông hoặc gọi điều dưỡng ngay tại khoa nếu xuất hiện:
Sự lú lẫn xuất hiện nhanh có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác nhau và cần được đánh giá, đặc biệt ở người lớn tuổi đang nằm viện.
NICE cũng khuyến nghị nhân viên chăm sóc tại bệnh viện chú ý những thay đổi xuất hiện trong vài giờ hoặc vài ngày về nhận thức, hành vi, vận động và giấc ngủ, vì chúng có thể là dấu hiệu cần được đánh giá thêm.
Một đêm chăm tốt không nhất thiết là một đêm người bệnh ngủ đủ 8 tiếng
Trong bệnh viện, sẽ có những đêm người bệnh phải:
- đo dấu hiệu sinh tồn;
- truyền thuốc;
- làm xét nghiệm;
- đi vệ sinh;
- chịu đau;
- hoặc tỉnh giấc vì môi trường xung quanh.
Người chăm không thể kiểm soát tất cả.
Và cũng không nên biến mục tiêu thành:
“Bằng mọi cách phải làm cho người bệnh ngủ.”
Một ca chăm tốt có thể đơn giản là:
- người bệnh được hỗ trợ khi muốn đi vệ sinh;
- không tự đứng dậy khi đang yếu;
- cơn đau lúc nửa đêm được phát hiện và báo sớm;
- phòng được giữ yên tĩnh hơn;
- người bệnh có người ngồi cạnh khi lo lắng;
- và gia đình sáng hôm sau biết chính xác đêm qua đã diễn ra thế nào.
SAN hiện ghi nhận khó ngủ là một trong những thông tin gia đình nên cung cấp trước khi bố trí Cô SAN tại bệnh viện, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu hỗ trợ trong ca đêm.
Gia đình không thuê Cô SAN để thay điều dưỡng.
Gia đình cần Cô SAN để có một người:
- ở cạnh – quan sát – hỗ trợ sinh hoạt – giữ an toàn – và gọi đúng người khi có bất thường.
Cần Cô SAN hỗ trợ người bệnh ban đêm tại bệnh viện?
Khi người bệnh khó ngủ, thức dậy nhiều lần, cần đi vệ sinh, lo lắng hoặc còn yếu sau điều trị, việc có người ở cạnh ban đêm có thể giúp gia đình giảm áp lực túc trực.
Cô SAN có thể hỗ trợ:
- lấy nước theo chế độ được phép;
- hỗ trợ ăn uống khi cần;
- dìu đi vệ sinh theo tình trạng;
- sắp xếp vật dụng trong tầm tay;
- trò chuyện nhẹ nhàng;
- giữ không gian nghỉ ngơi dễ chịu;
- nhắc thuốc theo hướng dẫn có sẵn;
- quan sát những thay đổi trong ca đêm;
- gọi nhân viên y tế khi có dấu hiệu bất thường;
- và bàn giao lại diễn tiến cho gia đình.
Gia đình có thể tìm hiểu dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà và tại bệnh viện của SAN hoặc tham khảo checklist trước khi đặt Cô SAN tại bệnh viện để chuẩn bị rõ tình trạng và thói quen của người bệnh.
📱 Tải ứng dụng SAN để đặt dịch vụ chăm sóc:
SAN – Chăm sóc tận tâm, yêu thương ở lại.
Lưu ý an toàn: Mức chắc chắn cao đối với các nguyên tắc về vệ sinh giấc ngủ, giảm ánh sáng/tiếng ồn, không tự sử dụng thuốc ngủ và việc phải báo nhân viên y tế khi xuất hiện lú lẫn đột ngột hoặc các triệu chứng mới. Tuy nhiên, ở người bệnh nội trú, ưu tiên cao nhất vẫn là kế hoạch điều trị, thuốc đang dùng và hướng dẫn trực tiếp của bác sĩ/điều dưỡng tại khoa, vì khó ngủ có thể là biểu hiện của đau, bệnh lý, thuốc hoặc thay đổi sức khỏe khác.
