CÁCH GIAO TIẾP VỚI NGƯỜI CAO TUỔI BỊ SA SÚT TRÍ TUỆ: NÓI CHẬM HƠN, ÍT HƠN VÀ LẮNG NGHE NHIỀU HƠN
“Má, con vừa nói rồi mà.”
“Ba hỏi câu này lần thứ năm rồi đó.”
“Bà nhìn kỹ đi, con là ai?”
“Không phải như vậy. Bác nhớ sai rồi.”
Những câu nói này rất dễ xuất hiện khi một gia đình chăm sóc người cao tuổi bị sa sút trí tuệ.
Không phải vì người thân thiếu yêu thương.
Mà bởi nói đi nói lại một chuyện, trả lời một câu hỏi nhiều lần hoặc cố giải thích cho một người dường như không hiểu mình nói gì có thể khiến bất kỳ ai cũng mệt mỏi.
Nhưng với người sa sút trí tuệ, vấn đề không đơn giản là:
“Cụ không chịu nghe.”
Bệnh có thể làm người bệnh khó tìm đúng từ, khó theo dõi một cuộc trò chuyện dài, dễ mất mạch suy nghĩ, khó hiểu câu phức tạp và khó lọc tiếng ồn xung quanh. National Institute on Aging mô tả khá rõ những thay đổi trong khả năng giao tiếp ở người mắc Alzheimer, từ khó tìm từ đến khó tập trung khi nhiều người cùng nói.
Vì vậy, với Cô SAN, giao tiếp tốt không phải là:
“Làm thế nào để cụ hiểu hết điều mình muốn nói?”
Mà là:
“Mình phải thay đổi cách nói thế nào để cụ dễ hiểu, ít căng thẳng và vẫn cảm thấy được tôn trọng?”
Đó cũng là lý do kỹ năng giao tiếp và chăm sóc tinh thần phải là một phần quan trọng khi gia đình sử dụng dịch vụ chăm sóc người già tại nhà theo giờ của SAN, đặc biệt với người cao tuổi có suy giảm trí nhớ, lú lẫn hoặc sa sút trí tuệ.
Lưu ý: Tên, tuổi và nơi cư trú dưới đây là các tình huống minh họa. Một số chi tiết được tổng hợp hoặc thay đổi để bảo vệ sự riêng tư của người được chăm sóc.
Bà Dung, 82 tuổi, Diamond Island, TP Thủ Đức: cứ 5 phút lại hỏi “mấy giờ con tôi về?”
Buổi chiều, bà Dung thường hỏi:
“Mấy giờ con gái tôi về?”
Cô SAN trả lời:
“Khoảng 6 giờ chị về bác nhé.”
Năm phút sau:
“Con tôi đâu?”
Thêm một lúc:
“Có phải tụi nó bỏ tôi ở đây không?”
Nếu người chăm sóc trả lời:
“Con vừa nói rồi mà.”
“Bác hỏi hoài vậy.”
thì thông tin có thể đúng, nhưng bà Dung không cố tình làm phiền.
Có thể bà không còn lưu giữ được câu trả lời đủ lâu.
Quan trọng hơn, phía sau câu:
“Con tôi đâu?”
có thể là một cảm xúc:
“Tôi đang bất an. Tôi muốn biết có người thân quay về với tôi không.”
Cô SAN không chỉ lặp lại thời gian.
Cô nói:
“Chị sẽ về bác nhé. Con đang ở đây với bác.”
Rồi có thể chuyển sự chú ý sang một hoạt động quen thuộc:
“Bác với con xem lại album này một chút nhé.”
Alzheimer’s Association khuyến nghị người chăm sóc không tranh cãi hoặc liên tục sửa người bệnh, mà nên lắng nghe, trấn an và cố tìm ý nghĩa trong điều họ đang nói. Các nguyên tắc giao tiếp với người mắc Alzheimer cũng khuyến nghị hỏi từng câu một, nói chậm và cho người bệnh đủ thời gian trả lời.
Câu hỏi lặp lại đôi khi không cần một câu trả lời mới.
Nó cần một cảm giác an toàn được lặp lại.
Ông Thành Công, 85 tuổi, City Garden, Bình Thạnh: ông biết mình muốn nói gì nhưng không tìm được từ
Một sáng, ông Công nhìn về phía bàn rồi nói:
“Đưa tôi cái… cái… cái đó.”
Con trai hỏi:
“Cái gì ba?”
Ông chỉ tay nhưng càng cố nói càng bực.
“Cái… cái…”
Người nhà đoán liên tục:
“Ly nước?”
“Điện thoại?”
“Thuốc?”
Ông gắt:
“Không phải!”
Với người sa sút trí tuệ, khó tìm từ là một thay đổi giao tiếp thường gặp. Người bệnh có thể biết mình muốn nói gì nhưng không gọi được tên đồ vật, hoặc mô tả vật thay vì gọi đúng tên.
Cô SAN không thúc:
“Bác nói đi.”
Cũng không lập tức nói thay câu của ông.
Cô chờ.
Nhìn theo hướng tay ông chỉ.
Rồi hỏi từng lựa chọn đơn giản:
“Bác muốn cái ly này?”
“Hay cuốn sổ này?”
Nếu vẫn chưa đúng:
“Bác chỉ cho con nhé.”
National Institute on Aging khuyến nghị cho người bệnh nhiều thời gian hơn để trả lời, không ngắt lời và thử diễn đạt lại bằng từ khác nếu họ chưa hiểu.
Đôi khi giao tiếp thành công không có nghĩa là người bệnh phải nói đúng một từ.
Một cái chỉ tay, một ánh mắt hay một cử chỉ cũng có thể là giao tiếp.
Bà Phượng, 79 tuổi, Celesta Rise, Nhà Bè: càng giải thích nhiều, bà càng không làm được
Con gái muốn bà Phượng thay quần áo trước khi đi khám nên nói:
“Má đứng lên, đi vào phòng, mở tủ bên trái, lấy áo xanh, thay áo rồi nhớ mang theo cái khăn nha.”
Bà Phượng nhìn con.
Không làm gì.
Con nói lại lớn hơn:
“Má nghe không?”
Nhưng vấn đề không nhất thiết nằm ở âm lượng.
Có thể có quá nhiều thông tin trong một lần.
Alzheimer’s Society khuyến nghị khi giao tiếp với người sa sút trí tuệ nên dùng câu ngắn, một ý tại một thời điểm và chia yêu cầu phức tạp thành những bước nhỏ. Không gian yên tĩnh, đủ sáng và ít yếu tố gây phân tâm cũng giúp người bệnh tập trung hơn. Hướng dẫn giao tiếp với người sa sút trí tuệ.
Cô SAN đổi thành:
“Bác đứng lên nhé.”
Chờ.
“Bây giờ mình vào phòng.”
Chờ.
“Bác mặc áo này nhé.”
Mỗi lần một việc.
Không nói 5 việc cùng lúc.
Không lặp đi lặp lại với giọng ngày càng lớn.
Nói ít hơn đôi khi giúp người bệnh hiểu nhiều hơn.
Ông Khánh, 80 tuổi, Khang Điền Mega Residence, TP Thủ Đức: gia đình cứ hỏi “ba còn nhớ không?”
Con trai ông Khánh rất muốn kích thích trí nhớ cho ba.
Mỗi khi có khách đến:
“Ba biết đây là ai không?”
Khi mở album:
“Ba nhớ đây là chỗ nào không?”
“Người này tên gì?”
“Ba nhớ chuyến đi này không?”
Ý định là tốt.
Nhưng dần dần, mỗi lần thấy album, ông Khánh lại im lặng.
Có hôm ông nói:
“Tôi không biết. Đừng hỏi nữa.”
Một hoạt động tưởng là gợi nhớ đã trở thành bài kiểm tra mà ông liên tục thất bại.
Hướng dẫn mới nhất của National Institute on Aging khuyên không nên liên tục hỏi người mắc Alzheimer xem họ có nhớ một người hoặc một sự việc hay không.
Alzheimer’s Society cũng khuyên thay vì cố “jog memory” hoặc ép người bệnh phải nhớ, người chăm sóc có thể chủ động kể:
“Đây là hình bác với chị Lan ở Đà Lạt.”
“Con thấy hôm đó bác cười vui quá.”
Rồi để ký ức xuất hiện nếu nó còn ở đó.
Không cần hỏi:
“Bác nhớ không?”
Cô SAN có thể biến album thành một cầu nối, chứ không phải một kỳ thi trí nhớ.
Bà Loan, 84 tuổi, khu đô thị Him Lam, Bình Chánh: bà nói một câu không đúng, cả nhà cùng sửa
Một buổi sáng bà Loan nói:
“Tối nay ba tôi sẽ tới đón.”
Cha bà đã mất từ nhiều thập kỷ trước.
Một người nói:
“Ba bà mất lâu rồi.”
Người khác nói:
“Bà lại lẫn nữa.”
Bà Loan lập tức khóc:
“Không có. Ba tôi còn sống.”
Lúc này, câu hỏi quan trọng không phải là:
Ai đúng?
Mà là:
Bà Loan đang cảm thấy gì?
Người mắc sa sút trí tuệ có thể có một cách cảm nhận thời gian hoặc thực tại khác với người xung quanh. Alzheimer’s Association khuyến nghị tránh chỉ trích, sửa liên tục hoặc tranh luận; ở giai đoạn muộn hơn, cảm xúc phía sau lời nói đôi khi quan trọng hơn chính nội dung câu nói.
Cô SAN có thể trả lời:
“Bác đang nhớ ba phải không?”
Nếu bà muốn kể:
“Ba bác ngày trước là người thế nào?”
Không cần ngay lập tức đẩy bà vào sự thật gây đau đớn.
Thấu cảm không phải là đồng ý rằng mọi dữ kiện bà nói đều đúng.
Thấu cảm là nhận ra:
cảm xúc bà đang trải nghiệm là thật.
Ông Hữu, 77 tuổi, The Peak Midtown, Quận 7: ai cũng nói với nhau về ông ngay trước mặt ông
Gia đình đang ngồi trong phòng khách.
Một người hỏi Cô SAN:
“Hôm nay ông có quậy không?”
Người khác:
“Ông lẫn nặng rồi, nói gì cũng không hiểu đâu.”
Ông Hữu đang ngồi ngay bên cạnh.
Ông không phản ứng.
Mọi người nghĩ ông không hiểu.
Nhưng không ai có thể chắc ông hiểu được bao nhiêu.
National Institute on Aging và Alzheimer’s Association đều nhấn mạnh: không nói về người mắc Alzheimer như thể họ không có mặt, không dùng giọng trẻ con và phải tiếp tục đối xử với họ bằng phẩm giá và sự tôn trọng.
Cô SAN nên nói trực tiếp:
“Bác Hữu hôm nay ngủ trưa được khoảng một tiếng.”
“Bác hơi mệt phải không bác?”
Sau đó mới trao đổi thêm với gia đình những thông tin cần thiết.
Người mất dần khả năng giao tiếp không đồng nghĩa với người mất quyền được tham gia vào cuộc trò chuyện về chính mình.
Đây cũng là một lợi thế của chăm sóc người già 1–1 tại nhà: khi thường xuyên đồng hành cùng một người, người chăm sóc có cơ hội hiểu rõ hơn cách họ biểu đạt, từ ngữ quen thuộc, cử chỉ và phản ứng riêng.
GIAO TIẾP VỚI NGƯỜI SA SÚT TRÍ TUỆ: KHÔNG CHỈ NGHE TỪ NGỮ
Khi khả năng sử dụng ngôn ngữ giảm, người bệnh có thể giao tiếp nhiều hơn bằng:
nét mặt, ánh mắt, tư thế cơ thể, âm thanh, chỉ tay, việc kéo tay người chăm sóc, từ chối một thao tác hoặc thay đổi hành vi.
Một người liên tục đứng dậy có thể không nói:
“Tôi muốn đi vệ sinh.”
Một người gạt tay người chăm sóc có thể không nói được:
“Chỗ đó làm tôi đau.”
Một người liên tục hỏi:
“Con tôi đâu?”
có thể đang muốn nói:
“Tôi đang sợ ở một mình.”
Alzheimer’s Society lưu ý rằng thay đổi hành vi đôi khi chính là cách người bệnh cố thể hiện một nhu cầu chưa được đáp ứng, như đói, khát, đau hoặc muốn đi toilet. Hiểu nhu cầu phía sau thay đổi hành vi ở người sa sút trí tuệ.
Vì vậy:
Cô SAN không chỉ nghe lời nói.
Cô SAN phải học cách đọc con người.
10 NGUYÊN TẮC GIAO TIẾP CÔ SAN NÊN ÁP DỤNG
- Tiếp cận từ phía trước và gọi tên nhẹ nhàng. Đừng bất ngờ chạm từ phía sau. Tạo giao tiếp bằng mắt ở mức tự nhiên và tự giới thiệu lại nếu người bệnh không nhận ra mình.
- Nói chậm, rõ và dùng câu ngắn. Chậm hơn không có nghĩa là nói như với trẻ nhỏ. Cả NIA và Alzheimer’s Society đều khuyến nghị tránh “baby talk” hoặc cách nói hạ thấp người bệnh.
- Mỗi lần một ý hoặc một yêu cầu. Thay vì “đứng dậy, đi tắm rồi thay áo”, hãy chia thành từng bước.
- Cho người bệnh thời gian trả lời. Khoảng lặng vài giây có thể khiến người chăm sóc sốt ruột, nhưng người sa sút trí tuệ có thể cần thêm thời gian để xử lý thông tin và hình thành câu trả lời.
- Hỏi lựa chọn đơn giản. “Bác uống trà hay nước?” thường dễ hơn “Bác muốn uống gì?”. Nếu tình trạng nhận thức giảm nhiều, câu hỏi có/không đôi khi dễ xử lý hơn.
- Không liên tục sửa lỗi hoặc tranh cãi đúng – sai. Nếu thông tin sai không gây nguy hiểm, ưu tiên hiểu cảm xúc và duy trì sự bình tĩnh.
- Không ép nhớ. Thay vì “Bác nhớ người này là ai không?”, hãy giới thiệu: “Đây là chị Mai tới thăm bác.”
- Giảm tiếng ồn. Tắt TV hoặc radio khi cần nói chuyện quan trọng; nói chuyện một–một trong không gian yên tĩnh nếu có thể.
- Dùng thêm hình ảnh, đồ vật và cử chỉ. Một chiếc áo được đưa ra trước mặt đôi khi dễ hiểu hơn một câu giải thích dài. Alzheimer’s Association khuyến nghị sử dụng visual cues và làm mẫu từng bước.
- Luôn giữ phẩm giá. Không nói về cụ như thể cụ không có mặt. Không cười nhạo khi cụ nói sai. Không dùng giọng dỗ trẻ con. Không để sự suy giảm trí nhớ làm mình quên rằng đây vẫn là một người trưởng thành.
MÔI TRƯỜNG GIAO TIẾP CŨNG QUAN TRỌNG KHÔNG KÉM LỜI NÓI
Một cuộc trò chuyện có thể thất bại không phải vì câu nói sai, mà vì môi trường quá khó.
TV đang mở.
Hai người cùng nói.
Ánh sáng tối.
Người bệnh không đeo kính.
Máy trợ thính chưa bật.
Cụ đang đói hoặc muốn đi vệ sinh.
Alzheimer’s Society khuyến nghị nơi giao tiếp nên yên tĩnh, đủ sáng, người nói ở vị trí người bệnh dễ nhìn và nghe, tốt nhất ngang tầm thay vì đứng phía trên.
Alzheimer’s Association cũng lưu ý rằng mất thính lực hoặc thị lực có thể làm giao tiếp khó hơn và nên được kiểm tra, xử lý phù hợp.
Có lúc cách cải thiện giao tiếp tốt nhất không phải là tìm một câu nói hay hơn.
Mà đơn giản là:
tắt TV.
CÔ SAN QUAN SÁT GÌ TRONG GIAO TIẾP?
Câu:
“Hôm nay bác lẫn hơn.”
là chưa đủ.
Một báo cáo có giá trị cần cụ thể hơn:
Bác có tìm từ khó hơn không?
Có lặp câu hỏi nhiều hơn không?
Có hiểu câu ngắn không?
Có phản ứng khi gọi tên không?
Có nhận ra người thân không?
Có chuyển sang dùng cử chỉ nhiều hơn không?
Có nói lộn xộn khác thường không?
Có nghe kém hoặc nhìn không rõ?
Khi giảm tiếng ồn, khả năng giao tiếp có tốt hơn không?
Thời điểm nào trong ngày bác giao tiếp tốt nhất?
Có điều gì làm bác căng thẳng hoặc cáu?
Ví dụ:
“Khoảng 15h, bác hỏi ‘con gái tôi đâu?’ 6 lần trong khoảng 30 phút. Mỗi lần được trấn an ‘chị sẽ về và con đang ở đây với bác’, bác bình tĩnh trong vài phút. Khi TV mở, bác hỏi lại nhiều hơn; sau khi tắt TV và ngồi nói chuyện một–một, bác tập trung tốt hơn.”
Đây là thông tin gia đình có thể sử dụng.
Nó tốt hơn rất nhiều so với:
“Hôm nay bác hỏi hoài.”
KHI NGƯỜI BỆNH KHÔNG NÓI ĐƯỢC NHIỀU NỮA
Ở giai đoạn tiến triển, lời nói có thể giảm rất nhiều.
Nhưng giao tiếp chưa kết thúc.
Người bệnh vẫn có thể đáp lại:
giọng nói quen thuộc;
ánh mắt;
nụ cười;
âm nhạc;
một bàn tay được nắm nhẹ;
mùi hương quen;
hoặc đơn giản là sự hiện diện bình tĩnh của một người họ cảm thấy an toàn bên cạnh.
Alzheimer’s Association khuyến nghị ở giai đoạn muộn nên chú ý giao tiếp phi ngôn ngữ và có thể sử dụng chạm, hình ảnh, âm thanh, mùi và vị như những cách kết nối.
Điều này rất quan trọng.
Không còn nói được không có nghĩa là không còn cảm nhận được cách người khác đối xử với mình.
KHI NÀO THAY ĐỔI GIAO TIẾP CẦN BÁO GIA ĐÌNH NGAY?
Sa sút trí tuệ thường gây thay đổi khả năng giao tiếp theo thời gian.
Nhưng nếu hôm qua một người vẫn nói chuyện gần như bình thường mà hôm nay đột ngột:
nói lộn xộn hơn hẳn;
không tập trung được;
không biết mình đang ở đâu;
khó theo dõi câu đơn giản;
lơ mơ hoặc kích động khác thường;
thì không nên mặc định rằng “bệnh sa sút trí tuệ nặng lên”.
Alzheimer’s Society lưu ý rằng thay đổi rõ rệt trong giao tiếp hoặc trạng thái tinh thần xảy ra trong vài giờ đến một–hai ngày có thể liên quan đến delirium.
NHS khuyến nghị tình trạng lú lẫn xuất hiện đột ngột cần được đánh giá y tế ngay, vì có thể có nhiều nguyên nhân cấp tính cần xử lý.
Cô SAN không nói:
“Bác bị delirium.”
Cũng không nói:
“Bác Alzheimer nên vậy.”
Cô SAN báo:
“Từ sáng nay bác nói lộn xộn hơn rõ so với hôm qua, khó tập trung vào câu hỏi ngắn và không nhận ra phòng ngủ quen thuộc. Đây là thay đổi mới. Đã báo gia đình để có đánh giá y tế phù hợp.”
Đó là ranh giới giữa quan sát chuyên nghiệp và tự chẩn đoán.
KHÁC BIỆT CỦA CÔ SAN: KHÔNG CHỈ BIẾT NÓI – MÀ BIẾT LẮNG NGHE NHỮNG ĐIỀU CỤ KHÔNG CÒN NÓI ĐƯỢC
Giao tiếp với người sa sút trí tuệ không phải là cố nói thật nhiều để họ hiểu.
Đôi khi phải nói ít hơn.
Chậm hơn.
Đợi lâu hơn.
Bớt hỏi “có nhớ không?”.
Bớt sửa “bác sai rồi”.
Bớt tranh luận.
Và quan sát nhiều hơn.
Một nét mặt.
Một cái gạt tay.
Một lần nhìn về phía cửa.
Một tiếng rên khi xoay người.
Một câu hỏi được lặp lại lần thứ mười.
Tất cả đều có thể đang nói một điều gì đó.
Vì vậy, cách tiếp cận của Cô SAN là:
BÌNH TĨNH → TẠO SỰ CHÚ Ý → NÓI NGẮN VÀ RÕ → CHỜ → LẮNG NGHE → ĐỌC CẢM XÚC → TRẤN AN → QUAN SÁT → BÁO CÁO.
Người sa sút trí tuệ có thể quên một câu vừa được nói.
Có thể quên tên người trước mặt.
Có thể không tìm được từ để diễn đạt.
Nhưng điều đó không làm họ mất đi:
quyền được lắng nghe, quyền được tôn trọng và quyền được đối xử như một người trưởng thành.
CẦN CÔ SAN ĐỒNG HÀNH CÙNG NGƯỜI THÂN BỊ SA SÚT TRÍ TUỆ?
Gia đình có người cao tuổi cần hỗ trợ sinh hoạt, giao tiếp, trò chuyện, chăm sóc tinh thần và quan sát những thay đổi hằng ngày có thể tham khảo dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại nhà theo giờ của SAN.
Với trường hợp cần một người chăm sóc ổn định để hiểu sâu cách giao tiếp, thói quen, từ ngữ và phản ứng riêng của một cụ, gia đình có thể tìm hiểu chăm sóc người già 1–1 tại nhà.
Nếu người bệnh vừa xuất viện, sức khỏe yếu hoặc cần hỗ trợ nhiều hoạt động sinh hoạt hằng ngày, có thể tham khảo dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà của SAN.
Gia đình sử dụng Android có thể tải ứng dụng SAN trên Google Play.
Gia đình sử dụng iPhone có thể tải ứng dụng SAN trên App Store.
SAN – Nền tảng chăm sóc tại nhà
Chăm sóc tận tâm, yêu thương ở lại.
