Người già hay cáu gắt phải làm sao? Đừng vội cho rằng cụ khó tính – hãy tìm cảm xúc phía sau cơn giận
“Ba càng ngày càng khó tính.”
“Má nói gì cũng cáu.”
“Chăm kiểu nào cũng không vừa ý.”
Đó là những câu gia đình rất dễ nói khi một người lớn tuổi bắt đầu thường xuyên khó chịu, gắt gỏng, quát người chăm sóc hoặc phản ứng mạnh với những việc trước đây họ vẫn chấp nhận.
Nhưng với Cô SAN, một cơn cáu gắt không nên được nhìn đơn giản như một “tính xấu”.
Câu hỏi cần đặt ra là:
“Phía sau cơn giận này, cụ đang cảm thấy điều gì?”
Bởi cáu gắt có thể chỉ là lớp ngoài cùng.
Phía sau nó có thể là đau, mệt, mất ngủ, mất quyền tự chủ, cô đơn, buồn vì con cháu ít hỏi thăm, cảm giác bị thương hại, sợ bị bỏ rơi, sợ bệnh không khỏi, sợ trở thành gánh nặng, sợ tốn tiền của con cái, lo không đủ tiền chữa bệnh, sợ phải rời khỏi căn nhà quen thuộc, sợ phải nhập viện, sợ không còn tự đi lại được, xấu hổ vì phải để người khác vệ sinh cá nhân hoặc đơn giản là cảm giác:
“Không ai còn hỏi tôi muốn gì nữa.”
Ở người sa sút trí tuệ, thay đổi hành vi có thể phản ánh những nhu cầu thể chất, tâm lý hoặc xã hội chưa được đáp ứng. Đau, khó chịu, cô đơn, cảm giác mất kiểm soát hoặc bị người khác làm thay quá nhiều đều có thể góp phần làm hành vi thay đổi.
Khi gặp một người lớn tuổi thường xuyên cáu gắt, gia đình cũng có thể cần đến một người đồng hành đủ thời gian để hiểu thói quen và “trạng thái bình thường” của từng cụ. Đây chính là một phần giá trị của dịch vụ chăm sóc người già tại nhà theo giờ TP.HCM của SAN: không chỉ hỗ trợ sinh hoạt mà còn quan sát tâm lý, cảm xúc và những thay đổi trong ngày.
Note: Các nhân vật, tuổi và địa điểm dưới đây là tình huống minh họa. Một số chi tiết được tổng hợp hoặc thay đổi để bảo vệ sự riêng tư của người được chăm sóc.
Ông Nghiêm, 82 tuổi, Estella Heights, TP Thủ Đức: “Tôi còn làm được, đừng có làm hết giùm tôi”
Ông Nghiêm yếu chân sau một đợt bệnh nhưng đầu óc còn tỉnh táo.
Con cái lo ông té nên thuê người chăm sóc. Từ đó, chuyện gì cũng có người làm thay.
Cơm được bưng tới.
Áo được lấy sẵn.
Người chăm sóc dìu ông đứng lên ngay cả khi ông muốn tự đứng.
Thấy ông chậm, mọi người thường nói:
“Ba để đó đi.”
“Bác ngồi yên, con làm cho.”
Dần dần ông trở nên cáu.
Chỉ cần ai đưa tay tới là ông gắt:
“Để tôi tự làm.”
Nếu chỉ nhìn bên ngoài, ông Nghiêm có vẻ “khó chịu với người chăm sóc”.
Nhưng phía sau có thể là một cảm giác rất khác:
mất quyền tự chủ.
Một người đã tự quyết định mọi việc trong hơn tám mươi năm bỗng nhiên phải để người khác quyết định lúc nào đứng, lúc nào ăn, mặc áo nào và đi đâu.
Cô SAN thay đổi cách tiếp cận.
Instead of:
“Bác để con làm.”
Cô hỏi:
“Phần này bác muốn tự làm hay để con hỗ trợ một chút?”
Thay vì lập tức kéo ông đứng lên:
“Bác thử tự đứng trước nhé, con đứng đây giữ an toàn cho bác.”
Những gì ông còn làm được thì để ông tiếp tục làm, trong giới hạn an toàn.
Giúp một người không đồng nghĩa với lấy hết quyền chủ động của người đó.
Đó cũng là lý do mô hình chăm sóc người già 1–1 tại nhà có giá trị với những trường hợp cần người chăm sóc hiểu sâu thói quen, khả năng còn lại và cách phản ứng riêng của từng cụ.
Bà Quỳnh, 79 tuổi, khu dân cư Phú Mỹ, Quận 7: bà cáu với Cô SAN, nhưng người bà thật sự đang chờ lại là các con
Bà Quỳnh sống một mình trong căn nhà khá rộng.
Các con đều bận công việc, cuối tuần mới ghé.
Những ngày trong tuần, cứ khoảng chiều tối bà lại khó chịu.
Cô SAN hỏi gì bà cũng trả lời cộc:
“Không cần.”
“Thôi đi.”
“Tôi tự lo được.”
Có hôm bà nói:
“Mấy đứa nó thuê người tới rồi coi như xong.”
Câu đó giúp Cô SAN hiểu rằng cơn giận có thể không hướng vào mình.
Bà đang buồn.
Bà nhớ con.
Và có thể trong suy nghĩ của bà, việc con cái thuê người chăm sóc lại trở thành:
“Chúng không muốn tự chăm mình nữa.”
Ở người lớn tuổi, cô đơn và cô lập xã hội có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe cảm xúc và tinh thần. Vì vậy, không nên coi cảm giác buồn, cô đơn hay nhớ con cháu đơn giản là “chuyện tuổi già”.
Cô SAN không phản ứng:
“Con cái bác bận mà, bác phải thông cảm.”
Bởi như vậy là phủ nhận cảm xúc của bà.
Cô nói:
“Bác nhớ các anh chị phải không?”
Rồi lắng nghe.
Nếu bà muốn, Cô SAN có thể hỗ trợ gọi điện hoặc video call cho con, đồng thời báo lại gia đình:
“Khoảng 17h bác thường nhắc nhiều đến các con và tâm trạng xuống rõ hơn. Bác có nói ‘tụi nó thuê người rồi coi như xong’. Gia đình có thể cân nhắc duy trì một cuộc gọi ngắn vào khung giờ này nếu phù hợp.”
Đây là báo cáo giúp gia đình hiểu cảm xúc, chứ không chỉ biết:
“Bà hôm nay lại khó chịu.”
Ông Bách, 84 tuổi, The EverRich Infinity, Quận 5: ông luôn hỏi “tháng này hết bao nhiêu tiền?”
Ông Bách phải thuê người hỗ trợ sau một lần té.
Mỗi lần thấy con gái thanh toán dịch vụ, mua thuốc hay đặt thêm thiết bị, ông lại hỏi:
“Bao nhiêu tiền?”
“Tháng này hết bao nhiêu rồi?”
“Đừng mua nữa.”
Có lần con nói:
“Ba cứ lo sức khỏe đi, tiền tụi con lo.”
Ông lập tức nổi nóng:
“Tiền tụi bây cũng là tiền chứ có phải lá mít đâu!”
Gia đình nghĩ ông ám ảnh chuyện tiền.
Nhưng khi trò chuyện lâu hơn, Cô SAN nghe ông nói:
“Tao nằm vậy hoài rồi tụi nó tốn hết tiền.”
Đằng sau chuyện tiền có thể là nhiều nỗi sợ cùng lúc:
sợ bệnh kéo dài, sợ tốn tiền con, sợ hết tiền tiết kiệm, sợ trở thành gánh nặng.
Ở người có sa sút trí tuệ, những thay đổi về khả năng quản lý tiền bạc còn có thể làm tăng lo lắng và cảm giác bị mất quyền kiểm soát. Gia đình có thể tham khảo thêm hướng dẫn về quản lý vấn đề tiền bạc ở người mắc sa sút trí tuệ.
Cô SAN không nói:
“Bác đừng lo chuyện tiền nữa.”
Bởi câu đó hiếm khi làm nỗi lo biến mất.
Cô có thể nói:
“Con hiểu bác đang lo cho các anh chị.”
“Phần chi phí gia đình đang thu xếp, còn hôm nay mình tập trung để bác ăn uống, nghỉ ngơi và vận động tốt hơn nhé.”
Quan trọng hơn, Cô SAN ghi lại rằng chủ đề tiền bạc thường khiến ông căng thẳng, để gia đình chủ động lựa chọn cách trao đổi phù hợp.
Không phải mọi lo lắng tài chính đều là dấu hiệu bệnh lý.
Đôi khi đó chỉ là nỗi lo rất thật của một người vẫn muốn bảo vệ gia đình mình.
Bà Nhàn, 86 tuổi, Saigon Pearl, Bình Thạnh: “Đừng nhìn tôi như vậy”
Sau khi sức khỏe giảm, bà Nhàn cần trợ giúp nhiều hơn trong sinh hoạt.
Một lần con gái thấy mẹ làm đổ thức ăn, chị thở dài và nhìn bà một lúc.
Bà lập tức nói:
“Đừng nhìn tôi như vậy.”
Rồi từ đó cáu gắt cả buổi.
Người con không có ý xấu.
Có thể chỉ là lo.
Nhưng với bà Nhàn, ánh mắt ấy lại được cảm nhận như:
thất vọng, thương hại hoặc coi mình là người bất lực.
Đây là một điểm người chăm sóc rất dễ bỏ qua.
Người cao tuổi không chỉ nghe lời chúng ta nói.
Họ còn nhìn nét mặt, giọng nói, tiếng thở dài và cách người khác bàn về họ ngay trước mặt họ.
Nếu người chăm sóc nói:
“Bà giờ làm gì cũng không được.”
“Bà lẫn rồi.”
“Để đó, bà làm chỉ thêm phiền.”
thì dù mục đích là làm nhanh hơn, cảm giác người cao tuổi nhận được có thể là:
“Tôi không còn giá trị.”
Cô SAN cần tránh nói về người được chăm sóc như thể họ không có mặt trong phòng.
Nếu cụ làm chậm:
“Bác cứ từ từ.”
Nếu làm đổ:
“Không sao bác, mình lau lại thôi.”
Nếu cần hỗ trợ:
“Phần này con giúp bác nhé.”
Sự thấu cảm nhiều khi không nằm ở một kỹ thuật lớn.
Nó nằm ở ánh mắt và giọng nói mà người chăm sóc dùng mỗi ngày.
Ông Trọng, 76 tuổi, Vạn Phúc City, TP Thủ Đức: ông không cáu vì người chăm sóc – ông đang sợ mình không khỏi bệnh
Trước khi bệnh, ông Trọng là người rất năng động.
Sau nhiều tuần điều trị, ông vẫn yếu.
Mỗi sáng Cô SAN hướng dẫn vận động nhẹ, ông thường hỏi:
“Bao giờ tôi đi lại bình thường?”
Không ai dám hứa.
Vài ngày sau ông bắt đầu cáu:
“Ngày nào cũng tập có thấy khá gì đâu.”
“Thôi khỏi.”
“Làm mấy cái này vô ích.”
Có thể nhìn đây là thiếu hợp tác.
Nhưng khi Cô SAN hỏi:
“Bác đang lo là mình không khỏe lại được phải không?”
ông im lặng rất lâu rồi nói:
“Tôi sợ nằm thế này luôn.”
Cơn giận lúc đó mang một tên khác:
sợ hãi.
Đối với người vừa điều trị, sức khỏe yếu hoặc cần nhiều hỗ trợ sinh hoạt, gia đình có thể tham khảo dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà của SAN. Điều quan trọng không chỉ là hỗ trợ công việc hằng ngày, mà còn phải quan sát tinh thần và những thay đổi trong quá trình hồi phục.
Cô SAN không hứa:
“Bác chắc chắn sẽ khỏi.”
Cũng không nói:
“Bác nghĩ nhiều quá.”
Cô nói đúng điều mình có thể nói:
“Con hiểu bác đang rất sốt ruột. Mình làm từng phần theo hướng dẫn nhé. Con sẽ ghi lại hôm nay bác làm được gì để gia đình theo dõi.”
Không tạo hy vọng giả.
Nhưng cũng không để người bệnh một mình với nỗi sợ.
Bà Kim, 81 tuổi, chung cư Scenic Valley, Quận 7: bà cứ hỏi “rồi tụi nó có đưa tôi đi đâu không?”
Sau khi bắt đầu sa sút trí tuệ, bà Kim trở nên nghi ngờ hơn.
Mỗi lần con cái nói nhỏ với nhau, bà hỏi:
“Các người nói chuyện gì?”
Thấy vali được lấy ra chuẩn bị chuyến đi của con, bà hoảng:
“Có phải tụi bây đưa tao đi đâu không?”
Có hôm bà không cho Cô SAN vào phòng vì nghĩ:
“Người ta đưa cô tới để canh tôi.”
Đây là lúc tuyệt đối không nên cười:
“Bà nghĩ linh tinh.”
Trong trải nghiệm của bà, nỗi sợ đó là thật.
Người mắc sa sút trí tuệ có thể cảm thấy mất kiểm soát, hiểu sai ý định của người chăm sóc hoặc cảm nhận một hành động chăm sóc như sự đe dọa đến không gian cá nhân.
Cô SAN không tranh luận dài.
Cô tự giới thiệu lại:
“Con là Cô SAN tới ở với bác hôm nay.”
“Bác vẫn ở nhà mình.”
“Con không đưa bác đi đâu cả.”
Nếu bà không muốn được chạm vào, cô giữ khoảng cách trước.
Mục tiêu đầu tiên là tạo lại cảm giác an toàn, không phải chứng minh bà đang suy nghĩ sai.
MỘT CƠN CÁU GẮT CÓ THỂ ĐANG CHE GIẤU RẤT NHIỀU CẢM XÚC
Cùng một biểu hiện bên ngoài là cáu gắt, nhưng phía sau có thể là:
- đau hoặc khó chịu trong người;
- mệt hoặc thiếu ngủ;
- đói, khát, táo bón hoặc muốn đi vệ sinh;
- mất quyền tự quyết;
- xấu hổ vì phải phụ thuộc người khác;
- cảm giác mình vô dụng;
- cô đơn;
- nhớ con cháu;
- cảm giác con cháu ít hỏi thăm;
- cảm thấy bị thương hại hoặc bị nhìn khác đi;
- sợ bị bỏ rơi;
- sợ phải rời nhà;
- sợ bệnh không khỏi;
- sợ mất khả năng đi lại;
- sợ chết;
- sợ trở thành gánh nặng;
- sợ tốn tiền con cái;
- sợ tiền tiết kiệm không đủ;
- sợ mất quyền quản lý tiền bạc;
- sợ người lạ;
- sợ người chăm sóc làm đau;
- không hiểu điều đang xảy ra;
- môi trường quá ồn, nóng hoặc có quá nhiều người;
- hoặc đơn giản là không cảm thấy mình được lắng nghe.
Danh sách này không có nghĩa rằng cứ cáu gắt là cụ đang có một trong những nguyên nhân trên.
This is những khả năng để người chăm sóc đặt câu hỏi, không phải để tự chẩn đoán.
CÔ SAN NÊN LÀM GÌ KHI NGƯỜI GIÀ HAY CÁU GẮT?
-
Không cáu lại
Một trong những sai lầm dễ nhất là phản ứng theo cảm xúc:
“Bác nói thế con chăm sao được?”
“Con có làm gì đâu mà bác cứ la?”
Người chăm sóc càng cao giọng, tình huống càng dễ leo thang.
Các nguyên tắc về cách ứng xử khi người sa sút trí tuệ tức giận hoặc có hành vi hung hăng nhấn mạnh việc giữ giọng bình tĩnh, tránh tranh luận và cố gắng tìm yếu tố kích hoạt hành vi.
Cô SAN cần quản lý cảm xúc của chính mình trước.
Trí tuệ cảm xúc bắt đầu từ người chăm sóc.
-
Đừng vội sửa đúng – sai
Nếu cụ nói:
“Con tôi bỏ tôi rồi.”
Phản ứng:
“Không có, hôm qua con bác mới tới mà.”
có thể đúng về dữ kiện nhưng chưa chắc đúng về cảm xúc.
Có thể trả lời:
“Bác đang nhớ các anh chị phải không?”
Từ đó mới hiểu thêm.
Đừng chỉ trả lời câu nói. Hãy nghe cảm xúc phía sau câu nói.
-
Tìm điều xảy ra ngay trước cơn giận
Cô SAN nên nhớ lại:
Ai vừa bước vào?
Cụ vừa bị yêu cầu làm gì?
Có ai vừa lấy đồ khỏi tay cụ?
Cụ vừa phải thay tã?
TV đang quá lớn?
Cụ vừa bị đánh thức?
Có phải cơn giận luôn xuất hiện khi xoay một bên cơ thể?
Nhiều hành vi giận dữ có một yếu tố kích hoạt cụ thể. Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “sao bác lại cáu?”, cần nhìn lại điều gì vừa xảy ra trước đó.
-
Kiểm tra nhu cầu cơ bản
Trước khi kết luận “tâm lý”, hãy nghĩ đến:
đau, đói, khát, nóng, lạnh, muốn đi vệ sinh, táo bón, mệt, thiếu ngủ hoặc môi trường khó chịu.
Ở người sa sút trí tuệ, những nhu cầu này đôi khi được biểu hiện qua hành vi thay vì lời nói.
-
Trả lại quyền lựa chọn trong những việc nhỏ
Instead of:
“Bây giờ bác đi tắm.”
maybe:
“Bác muốn tắm trước hay ăn sáng trước?”
Instead of:
“Bác mặc áo này.”
maybe:
“Bác thích áo xanh hay áo trắng?”
Không phải lúc nào người cao tuổi cũng có thể quyết định mọi việc.
But càng giữ được nhiều quyền lựa chọn an toàn, càng giảm cảm giác bị kiểm soát.
-
Không bao quanh, dồn ép hoặc giữ chặt nếu chưa cần thiết cho an toàn
Nếu cụ đang rất kích động, nhiều người cùng đứng quanh hỏi chuyện có thể làm họ hoảng hơn.
Giảm tiếng ồn.
Giảm số người.
Tạo khoảng cách.
Nói câu ngắn.
Nếu an toàn, có thể tạm dừng hoạt động đang gây căng thẳng và thử lại sau.
CÔ SAN QUAN SÁT GÌ?
Câu:
“Hôm nay bác khó tính lắm.”
không phải một báo cáo tốt.
Cô SAN cần ghi cụ thể:
Cơn cáu xảy ra lúc mấy giờ?
Ngay trước đó đang làm gì?
Cụ nói gì?
Có la lớn, đập tay hay chỉ trả lời cộc?
Cụ có đau, nhăn mặt hay ôm một vùng cơ thể không?
Ăn, ngủ, đi vệ sinh hôm nay có khác không?
Có người hoặc chủ đề nào khiến cụ đặc biệt căng thẳng?
Điều gì giúp cụ dịu lại?
Tình trạng kéo dài bao lâu?
Có khác với những ngày trước không?
For example:
“Khoảng 16h40, khi được đề nghị thay áo, bác gạt tay người chăm sóc và nói ‘đừng đụng vào tôi’. Trước đó bác vừa thức dậy và nói đau vai trái. Sau khi dừng thao tác, để bác nghỉ khoảng 10 phút và giải thích lại, bác đồng ý thay áo nhưng vẫn nhăn mặt khi nâng tay trái. Đây là phản ứng mới so với hai ca trước. Đã báo gia đình.”
Báo cáo này có giá trị hơn rất nhiều so với:
“Bác hôm nay cáu.”
KHI NÀO CÁU GẮT LÀ DẤU HIỆU BẤT THƯỜNG CẦN BÁO NGAY?
Không phải mọi cơn giận đều là tình huống y tế.
Nhưng cần đặc biệt chú ý khi cáu gắt hoặc kích động:
xuất hiện đột ngột, khác hẳn bình thường; đi cùng lú lẫn mới xuất hiện; sốt; đau nhiều; khó thở; yếu bất thường; té ngã; ngủ gà hoặc phản ứng kém; hoặc hành vi thay đổi rất nhanh.
If the situation lú lẫn xuất hiện đột ngột và khác hẳn bình thường, không nên mặc định đó chỉ là “tuổi già” hay “sa sút trí tuệ”; người bệnh cần được đánh giá y tế phù hợp.
Với người đã mắc sa sút trí tuệ, các hướng dẫn NHS cũng lưu ý rằng hành vi kích động hoặc hung hăng cần được xem xét cùng những nguyên nhân như đau, nhiễm trùng, vấn đề tâm lý hoặc tác dụng phụ của thuốc.
Cô SAN không chẩn đoán. Cô SAN nhận ra sự thay đổi, bảo đảm an toàn và báo cáo.
KHÁC BIỆT CỦA CÔ SAN: KHÔNG DÁN NHÃN “KHÓ TÍNH”
Người chăm sóc kém có thể nhìn một cụ đang nổi giận và nói:
“Bác khó tính.”
Người chăm sóc tốt sẽ nghĩ:
“Có chuyện gì đang làm bác khó chịu?”
Người chăm sóc có trí tuệ cảm xúc sẽ nghĩ thêm:
“Lúc này mình phải nói và hành xử thế nào để bác cảm thấy an toàn, được tôn trọng và vẫn còn quyền làm chủ cuộc sống của mình?”
Đó là cách SAN muốn Cô SAN tiếp cận:
DỪNG → QUAN SÁT → LẮNG NGHE → TÌM NHU CẦU → ĐIỀU CHỈNH → TRẤN AN → BÁO CÁO
Không phải cơn giận nào cũng cần “dập xuống”.
Có những cơn giận cần được hiểu.
CẦN CÔ SAN ĐỒNG HÀNH VỚI CHA MẸ, ÔNG BÀ TẠI NHÀ?
Gia đình có người lớn tuổi cần hỗ trợ sinh hoạt, trò chuyện, chăm sóc tinh thần và theo dõi những thay đổi hằng ngày có thể tìm hiểu dịch vụ chăm sóc người già tại nhà theo giờ TP.HCM của SAN.
Với người vừa xuất viện, sức khỏe yếu hoặc cần hỗ trợ nhiều hoạt động trong ngày, gia đình có thể tham khảo dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà của SAN.
Với trường hợp cần một người chăm sóc theo sát, hiểu rõ thói quen và phản ứng của riêng một cụ, có thể tìm hiểu mô hình chăm sóc người già 1–1 tại nhà.
Gia đình sử dụng Android có thể tải ứng dụng SAN trên Google Play.
Gia đình sử dụng iPhone có thể tải ứng dụng SAN trên App Store.
SAN – Home Care Platform
Chăm sóc tận tâm, yêu thương ở lại.
#SAN #SANNenTangChamSocTaiNha #SANChamNguoiGia #SANChamNguoiBenh #CoSAN #NguoiGiaHayCauGat #NguoiGiaKhoTinh #TamLyNguoiCaoTuoi #ChamSocNguoiCaoTuoi #ChamSocNguoiGiaTaiNha #SaSutTriTue #Alzheimer #TriTueCamXuc #ThauCamTrongChamSoc #ChamSocTaiNha
