Người bệnh đau nhưng không nói phải nhận biết thế nào? Xem 7 dấu hiệu qua nét mặt, tư thế, hành vi và sinh hoạt giúp người chăm quan sát đúng và biết khi nào cần báo ngay.
“Bác có đau không?”
Người bệnh lắc đầu.
Nhưng khi được dìu ngồi dậy, bác nhăn mặt.
Khi thay quần áo, bác giữ chặt một bên vai.
Đến bữa ăn, bác ăn ít hơn mọi ngày.
Tối đến, bác liên tục trở mình và gần như không ngủ.
Người chăm rất dễ nghĩ:
“Bác đã nói không đau thì chắc không sao.”
Nhưng không phải người bệnh nào đau cũng nói ra được.
- Có người sợ làm phiền con cháu.
- Có người nghĩ đau là điều “phải chịu”.
- Có người không muốn uống thêm thuốc.
- Có người khó diễn đạt vì yếu, sau đột quỵ, sa sút nhận thức hoặc khả năng giao tiếp hạn chế.
Và có những người không nói “tôi đau”, nhưng cơ thể và hành vi của họ đang nói thay.
Trong đánh giá đau, lời người bệnh tự mô tả vẫn là nguồn thông tin quan trọng nhất khi họ có khả năng giao tiếp. Tuy nhiên, khi người bệnh không thể diễn đạt tốt, các dấu hiệu không lời như nhăn mặt, bảo vệ vùng đau, rên, thay đổi tư thế, kích động hoặc thay đổi hoạt động thường ngày trở thành những dữ liệu quan trọng cần quan sát.
Với Cô SAN, mục tiêu không phải là nhìn một cái nhăn mặt rồi kết luận:
“Bác đang đau mức 8/10.”
Mà là nhận ra:
“Có điều gì khác với bình thường và có thể người bệnh đang khó chịu hoặc đau.”
Sau đó quan sát kỹ hơn, hỏi nếu có thể, ghi nhận và báo đúng người.
Một tình huống rất dễ bị hiểu thành “khó tính”
Các tình huống trong bài là tình huống minh họa tổng hợp; tên, tuổi và nơi cư trú đã được hư cấu, không phải khách hàng thực tế của SAN.
Chú Văn Thành, 67 tuổi, sống tại khu căn hộ RichStar, Tân Phú, đang hồi phục tại nhà sau một đợt điều trị.
Mấy ngày trước chú vẫn hợp tác khi được hỗ trợ thay quần áo.
Hôm nay, vừa khi người chăm nâng cánh tay trái lên, chú lập tức cau mày, kéo tay về và nói:
“Thôi!”
Nếu chỉ nhìn vào hành vi, người chăm có thể nghĩ:
“Hôm nay chú khó chịu quá.”
Nhưng nếu quan sát kỹ, có một chi tiết đáng chú ý:
Mỗi lần cánh tay trái được nâng lên, chú đều có phản ứng tương tự.
Đó là lúc người chăm nên dừng lại và hỏi:
“Chú thấy đau hay khó chịu ở chỗ này ạ?”
Nếu chú không diễn đạt được, vẫn có thể ghi nhận:
“Khi nâng tay trái để thay áo, chú nhăn mặt, rút tay về và không muốn tiếp tục. Khi tay để yên, chú bình tĩnh hơn.”
Thông tin đó có giá trị hơn nhiều so với:
“Chú hôm nay không hợp tác.”
Đau là trải nghiệm cá nhân: đừng lấy vẻ ngoài bình tĩnh để kết luận “không đau”
Một người đau có thể rên.
Một người khác im lặng.
- Có người khóc.
- Có người cáu gắt.
- Có người cố cười và nói:
“Không sao.”
Vì vậy, không có một biểu hiện duy nhất chứng minh chắc chắn rằng người bệnh đang đau.
Các hướng dẫn đánh giá đau nhấn mạnh rằng khi người bệnh có khả năng tự báo, cần hỏi trực tiếp; khi khả năng giao tiếp giảm, nên kết hợp lời người bệnh, hành vi quan sát được, thay đổi so với bình thường và thông tin từ gia đình/người chăm quen thuộc.
7 dấu hiệu có thể cho thấy người bệnh đau nhưng không nói
1. Nét mặt thay đổi khi chạm vào hoặc vận động
Khuôn mặt thường là nơi người chăm nhận ra sự khó chịu sớm nhất.
Có thể thấy người bệnh:
- cau mày;
- nhíu trán;
- nhắm chặt mắt;
- nghiến hoặc siết hàm;
- méo mặt;
- có vẻ sợ hoặc căng thẳng hơn;
- đột nhiên thay đổi nét mặt khi một vùng cơ thể được chạm vào.
Thang quan sát PAINAD, được sử dụng trong đánh giá đau ở một số người mắc sa sút trí tuệ tiến triển, cũng xem các biểu hiện như cau mày, sợ hãi hoặc nhăn nhó là dữ liệu quan sát liên quan đến đau.
Nhưng một cái cau mày không tự động đồng nghĩa với đau.
Người bệnh có thể lo lắng, sợ hãi, khó chịu hoặc không muốn được chạm vào.
Điều quan trọng là xem:
Nét mặt thay đổi khi nào và có lặp lại trong cùng một tình huống hay không?
2. Giữ, che, xoa hoặc bảo vệ một vùng cơ thể
Người bệnh có thể không nói:
“Đầu gối tôi đau.”
Nhưng họ liên tục:
- giữ đầu gối;
- xoa vai;
- ôm bụng;
- che một vùng cơ thể;
- tránh để người khác chạm vào;
- co chân lại;
- hoặc kéo tay người chăm ra khi chạm tới một vị trí.
Trong đánh giá đau, các hành vi như guarding – bảo vệ vùng cơ thể, xoa vùng đau, đi khập khiễng hoặc thay đổi tư thế đều là những dấu hiệu cần được chú ý.
Thay vì nói:
“Bác đau chân.”
Cô SAN nên báo:
“Trong khoảng 30 phút, bác nhiều lần giữ đầu gối phải. Khi đứng lên, bác tránh dồn trọng lượng lên chân này.”
Một câu là kết luận.
Một câu là quan sát.
3. Rên, thở dài, kêu nhỏ hoặc phát ra âm thanh khác thường
Đau không phải lúc nào cũng được thể hiện bằng từ “đau”.
Patients may:
- “Á…”
- “Ui…”
- “Đừng…”
Hoặc chỉ rên nhẹ khi trở mình.
Ở người ít nói hoặc khó giao tiếp, tiếng rên, tiếng kêu, khóc hoặc những âm thanh khó chịu lặp lại có thể là một phần của biểu hiện đau. PAINAD cũng sử dụng các kiểu vocalization như rên, kêu hoặc khóc trong quá trình quan sát.
Người chăm nên chú ý:
Âm thanh xuất hiện tự nhiên hay chỉ xuất hiện khi di chuyển, ho, vệ sinh hoặc thay đổi tư thế?
Thời điểm đó giúp định hướng nơi cần quan sát thêm.
4. Né tránh vận động hoặc chống lại một thao tác vốn trước đây vẫn hợp tác
Hôm qua người bệnh vẫn tự ngồi dậy.
Hôm nay vừa được dìu đã đẩy tay người chăm ra.
Hôm qua vẫn hợp tác trở mình.
Hôm nay cứ mỗi lần nghiêng sang bên phải lại căng cứng người.
Hành vi này rất dễ bị gọi là:
- “khó tính”, “không hợp tác” hoặc “cáu gắt”.
Nhưng trong đánh giá đau ở người khó giao tiếp, các hành vi như căng cứng cơ thể, chống đẩy, thu mình, bồn chồn hoặc phản ứng khi được chăm sóc có thể cần được xem xét như một khả năng đau hoặc khó chịu.
Đặc biệt khi thực hiện các thao tác như vệ sinh người bệnh nằm trên giường, thay quần áo, trở mình hoặc chuyển tư thế, Cô SAN nên chú ý xem động tác nào làm phản ứng của người bệnh thay đổi.
Đừng cố hoàn thành thao tác bằng mọi giá.
Nếu một động tác liên tục gây phản ứng bất thường, hãy dừng và đánh giá lại.
5. Sinh hoạt hằng ngày đột nhiên thay đổi
Đau có thể xuất hiện trong những thay đổi rất nhỏ:
- Người bệnh ăn ít đi.
- Không muốn tắm.
- Không muốn ra khỏi giường.
- Không còn muốn đi bộ.
- Không ngủ được.
Hoặc ngủ rất chập chờn.
Các hướng dẫn về đau ở người lớn tuổi nhấn mạnh rằng đau có thể ảnh hưởng tới khả năng vận động, hoạt động hằng ngày, giấc ngủ, tâm trạng và hành vi.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:
“Có đau không?”
Cô SAN có thể hỏi:
“Hôm nay cô không muốn đi ra phòng khách như mọi ngày, cô thấy mệt hay có chỗ nào khó chịu ạ?”
Đôi khi câu hỏi cụ thể dễ trả lời hơn nhiều.
6. Tâm trạng và hành vi khác hẳn bình thường
Một người vốn vui vẻ có thể trở nên:
- im lặng;
- thu mình;
- cáu gắt;
- bồn chồn;
- liên tục thay đổi tư thế;
- chống đối khi được chăm;
- hoặc không muốn ai đến gần.
Điều này không có nghĩa cứ cáu gắt là đang đau.
Thay đổi hành vi có thể liên quan đến rất nhiều yếu tố như lo âu, sợ hãi, thiếu ngủ, nhiễm trùng, tác dụng thuốc, môi trường hoặc tình trạng nhận thức.
Nhưng khi một hành vi mới xuất hiện, đặc biệt ở người khó nói, đau là một trong những khả năng cần được xem xét chứ không nên bỏ qua. Hướng dẫn đánh giá đau ở người sa sút trí tuệ cũng khuyến nghị so sánh hành vi hiện tại với hành vi thường ngày và hỏi người thân/người chăm quen thuộc về những thay đổi đó.
7. Phản ứng lặp lại đúng lúc thực hiện một hoạt động nhất định
Đây là một trong những dấu hiệu hữu ích nhất đối với người chăm.
For example:
- Mỗi lần ho → ôm ngực.
- Mỗi lần đứng lên → nhăn mặt.
- Mỗi lần xoay sang trái → rên.
- Mỗi lần đi tiểu → căng người hoặc kêu khó chịu.
- Mỗi lần nhai → ngừng ăn và giữ một bên hàm.
Một phản ứng xảy ra lặp lại trong cùng một hoàn cảnh giúp người chăm báo cáo rõ hơn:
“Chú không rên khi nằm yên. Nhưng cả ba lần được hỗ trợ đứng lên, chú đều nhăn mặt và giữ vùng hông phải.”
Điều này rất khác với:
“Hình như chú đau.”
Nếu người bệnh vẫn giao tiếp được, hãy hỏi trước khi đoán
Quan sát hành vi rất quan trọng.
Nhưng không nên vì thấy nét mặt bất thường mà bỏ qua tiếng nói của người bệnh.
Khi người bệnh còn khả năng trả lời, có thể hỏi ngắn gọn:
- “Cô có đau không?”
- “Đau ở đâu ạ?”
- “Khi nằm yên có đau không?”
- “Khi ngồi dậy thì sao?”
Nếu phù hợp, có thể hỏi:
“Nếu 0 là không đau và 10 là đau nhất có thể tưởng tượng, cô thấy khoảng bao nhiêu?”
Hoặc dùng mô tả đơn giản:
Không đau - đau nhẹ - đau vừa - đau nhiều.
Tự báo cáo của người bệnh vẫn được xem là tiêu chuẩn quan trọng nhất khi họ có khả năng mô tả cơn đau.
Và ngay cả người mắc sa sút trí tuệ nhẹ hoặc vừa vẫn có thể trả lời những câu hỏi đơn giản về đau; không nên mặc định rằng họ “không biết đau ở đâu”.
Cô SAN nên quan sát những gì?
Đừng biến mọi hành vi bất thường thành “đau”
Đây là điểm rất quan trọng.
Người bệnh nhăn mặt có thể đau.
Nhưng cũng có thể sợ.
Người bệnh đẩy tay người chăm có thể đau.
Nhưng cũng có thể không muốn được chạm vào.
Người bệnh cáu gắt có thể khó chịu do đau.
Nhưng cũng có thể mệt, thiếu ngủ, lo âu hoặc bối rối.
Ngay cả các thang quan sát đau cũng không thay thế một đánh giá lâm sàng đầy đủ. Các hành vi quan sát được phải được đặt trong bối cảnh và so sánh với mức bình thường của chính người bệnh.
Vì vậy, Cô SAN không nói:
“Bác đang đau nặng.”
Mà có thể nói:
“Hôm nay bác có ba lần nhăn mặt và kéo tay lại khi tôi hỗ trợ nâng vai phải. Những lúc nằm nghỉ bác không có phản ứng này.”
Đây chính xác là kiểu thông tin gia đình và nhân viên y tế cần.
Một tình huống khác: đau không biểu hiện bằng tiếng rên
Đây là tình huống minh họa tổng hợp, không phải khách hàng thực tế của SAN.
Cô Lan Hương, 62 tuổi, sống tại khu căn hộ Lexington Residence, TP.HCM, vốn là người rất ít than phiền.
Trong ca chăm, cô không nói đau.
Nhưng hôm đó Cô SAN nhận thấy ba điều:
- Cô không ăn trưa như thường lệ.
- Cô liên tục giữ vùng bụng.
- Và mỗi lần đứng lên, cô đều khom người.
Nếu chỉ hỏi:
“Cô đau không?”
cô vẫn có thể trả lời:
“Không sao.”
Một câu hỏi hữu ích hơn có thể là:
“Con thấy từ sáng cô hay giữ bụng và lúc đứng lên mình khom xuống. Cô thấy đau, căng hay khó chịu ở bụng không ạ?”
Câu hỏi dựa trên một quan sát cụ thể, không áp đặt kết luận.
Đó là cách giao tiếp vừa tôn trọng người bệnh vừa giúp thu thập thông tin tốt hơn.
Khi đã nghi người bệnh đau, Cô SAN nên làm gì?
Dừng hoặc giảm thao tác đang làm nếu nó khiến người bệnh khó chịu rõ
Nếu đang tắm, trở mình, thay đồ hoặc dìu đi lại và người bệnh có biểu hiện đau rõ, không nên tiếp tục cố:
“Làm nhanh cho xong.”
Hãy dừng, giúp người bệnh ổn định và quan sát.
Hỏi trực tiếp nếu người bệnh có khả năng trả lời
Hỏi vị trí, thời điểm, mức độ và điều gì làm đau tăng hoặc giảm.
Kiểm tra kế hoạch chăm sóc và đơn thuốc có sẵn
Nếu bác sĩ đã kê thuốc giảm đau và gia đình đã cung cấp hướng dẫn cụ thể, hỗ trợ người bệnh dùng đúng thuốc – đúng liều – đúng thời điểm theo đơn.
- Không tự tăng thuốc vì thấy người bệnh đau nhiều.
- Không cho thêm thuốc của người khác.
- Không tự phối hợp nhiều thuốc giảm đau.
Quan sát lại sau hỗ trợ
Sau nghỉ ngơi hoặc sau thuốc đã được kê, ghi nhận:
- Nét mặt có thư giãn hơn không?
- Người bệnh có vận động tốt hơn không?
- Còn giữ vùng cơ thể đó không?
- Có ngủ được không?
Đánh giá lại sau can thiệp là một phần quan trọng của quản lý đau.
Báo gia đình nếu đau mới xuất hiện, tăng lên hoặc ảnh hưởng sinh hoạt
Không cần chờ người bệnh phải nói:
“Đau không chịu nổi.”
Một thay đổi mới, kéo dài hoặc tăng dần đã là thông tin đáng báo.
In dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà và tại bệnh viện của SAN, Cô SAN hỗ trợ sinh hoạt, nhắc thuốc theo đơn, theo dõi phản ứng của người bệnh và ghi chú tình trạng cho gia đình.
Cô SAN không nên làm gì?
Mẫu báo cáo khi nghi người bệnh đang đau
Instead of:
“Bác hôm nay có vẻ đau nhiều.”
Cô SAN có thể báo:
Đây là một báo cáo có thể sử dụng.
Nó giúp gia đình biết:
đau xuất hiện lúc nào – ở hoàn cảnh nào – biểu hiện ra sao – ảnh hưởng chức năng thế nào – người chăm đã làm gì.
Khi nào đau cần được báo nhân viên y tế sớm?
Nên báo khi:
- đau mới xuất hiện mà trước đây không có;
- đau tăng dần;
- đau tái diễn ở cùng một vị trí;
- đau làm người bệnh không ăn, không ngủ hoặc không vận động được như thường ngày;
- đau xuất hiện sau phẫu thuật, té ngã hoặc chấn thương;
- thuốc giảm đau được kê không còn kiểm soát được triệu chứng;
- người bệnh cần thuốc thường xuyên hơn mức được kê;
- xuất hiện biểu hiện đau kèm sốt, sưng, đỏ hoặc thay đổi bất thường khác;
- hành vi thay đổi rõ mà chưa xác định được nguyên nhân.
Một nguyên tắc rất đáng nhớ:
Không cần biết nguyên nhân mới được phép báo.
Báo cáo chính là bước để người có chuyên môn quyết định có cần đánh giá thêm hay không.
Khi nào phải gọi 115 hoặc tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp?
Đau có nhiều nguyên nhân và phần lớn không phải cấp cứu.
Nhưng đau mới, đột ngột hoặc dữ dội kèm các dấu hiệu sau không nên tiếp tục chờ tại nhà:
Mayo Clinic khuyến nghị cấp cứu với đau ngực mới hoặc đột ngột, đặc biệt khi kèm khó thở, ngất hoặc dấu hiệu thần kinh; đau bụng dữ dội kèm khó thở, chảy máu hoặc bụng sưng đau cũng cần được đánh giá khẩn. Đau đầu đột ngột dữ dội kèm yếu một bên, khó nói, lú lẫn, ngất hoặc rối loạn thị giác cũng là nhóm biểu hiện cần cấp cứu.
Người chăm tốt không chỉ nghe lời nói – còn phải đọc được sự thay đổi
Có người bệnh sẽ nói ngay:
“Đau quá.”
Nhưng cũng có người chỉ im lặng.
- Một cái nhăn mặt.
- Một bàn tay giữ lấy đầu gối.
- Một bữa cơm ăn còn một nửa.
- Một đêm liên tục trở mình.
- Một lần từ chối tắm mà hôm qua vẫn đồng ý.
- Một bước chân chậm hơn.
Từng dấu hiệu riêng lẻ có thể chưa nói lên nhiều điều.
Nhưng khi người chăm biết người bệnh thường ngày như thế nào, những thay đổi nhỏ bắt đầu có ý nghĩa.
Đó cũng là lý do SAN không chỉ đào tạo người chăm “làm giúp”.
Cô SAN cần biết:
- quan sát nét mặt;
- lắng nghe cả những điều không được nói ra;
- nhận ra thay đổi trong sinh hoạt;
- không vội gắn nhãn “khó tính”;
- không tự chẩn đoán;
- và báo cáo bằng những dữ liệu cụ thể.
Bởi đôi khi người bệnh không nói:
“Tôi đau.”
Nhưng cơ thể đang nói:
- “Xin hãy chậm lại một chút.”
- “Chỗ này đang làm tôi khó chịu.”
- “Hôm nay tôi không giống hôm qua.”
Và một người chăm đủ tinh tế sẽ nhận ra điều đó.
Cần Cô SAN hỗ trợ chăm sóc người bệnh tại nhà hoặc bệnh viện?
Khi gia đình không thể ở cạnh thường xuyên, Cô SAN có thể hỗ trợ người bệnh trong các sinh hoạt hằng ngày như ăn uống, vệ sinh cá nhân, thay quần áo, đi lại, thay đổi tư thế, đồng hành tinh thần, nhắc thuốc theo đơn có sẵn, quan sát những thay đổi về nét mặt, hành vi và khả năng sinh hoạt rồi cập nhật lại cho gia đình.
Gia đình có thể tìm hiểu dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà và tại bệnh viện của SAN hoặc tham khảo hướng dẫn tìm người chăm bệnh tại nhà phù hợp. SAN hiện công bố quy trình chăm có báo cáo và cập nhật thường xuyên cho gia đình.
📱 Tải ứng dụng SAN để đặt dịch vụ chăm sóc:
SAN – Chăm sóc tận tâm, yêu thương ở lại.
Lưu ý an toàn: Mức chắc chắn cao đối với nguyên tắc rằng tự báo cáo của người bệnh là nguồn đánh giá đau quan trọng nhất khi họ còn khả năng giao tiếp, và các dấu hiệu như nhăn mặt, bảo vệ vùng cơ thể, rên, thay đổi vận động hoặc hành vi có thể hỗ trợ nhận biết đau ở người khó giao tiếp. Tuy nhiên, không một dấu hiệu hành vi đơn lẻ nào đủ để xác định chắc chắn người bệnh đang đau hoặc nguyên nhân gây đau. Bằng chứng cần ưu tiên ở từng trường hợp là đánh giá của bác sĩ/điều dưỡng, kế hoạch kiểm soát đau, toa thuốc và mức sinh hoạt bình thường của chính người bệnh.
