NGƯỜI BỆNH BUỒN NÔN, NÔN ÓI PHẢI LÀM SAO? 7 BƯỚC HỖ TRỢ AN TOÀN VÀ DẤU HIỆU PHẢI BÁO NGAY

Một lần nôn có thể qua rất nhanh.

Nhưng với người đang bệnh, mới phẫu thuật, đang dùng nhiều loại thuốc hoặc vừa trải qua một đợt điều trị, buồn nôn và nôn ói không nên được xem đơn giản là “khó chịu trong bụng”.

Người chăm rất dễ phản ứng theo bản năng:

“Uống thêm nước đi.”

“Ăn một chút cho có sức.”

“Chắc do thuốc thôi.”

“Ngủ một giấc là hết.”

Nhưng buồn nôn và nôn có thể xuất hiện vì rất nhiều nguyên nhân khác nhau, từ bệnh đường tiêu hóa, thuốc, điều trị ung thư, đau, migraine đến các vấn đề nghiêm trọng hơn. Vì vậy, người chăm không nên tự tìm nguyên nhân, mà cần tập trung vào điều mình có thể làm tốt nhất:

Quan sát – hỗ trợ – ghi nhận – báo đúng lúc.

MedlinePlus cũng mô tả buồn nôn là cảm giác muốn nôn, còn nôn là sự tống các chất trong dạ dày ra ngoài; nguyên nhân có thể rất đa dạng và không thể xác định chỉ từ một biểu hiện đơn lẻ.

Buồn nôn và nôn ói không hoàn toàn giống nhau

Người bệnh có thể nói:

“Cô thấy buồn nôn.”

Nhưng chưa chắc họ đã nôn.

Buồn nôn là cảm giác khó chịu, muốn nôn. Người bệnh có thể kèm theo chán ăn, vã mồ hôi, nhợn ở cổ hoặc cảm giác “lộn ruột”.

Nôn là khi chất trong dạ dày thực sự bị đẩy ra ngoài.

Phân biệt hai tình trạng này rất quan trọng, bởi báo cáo:

“Chú buồn nôn từ 14 giờ nhưng chưa nôn”

khác hoàn toàn với:

“Chú đã nôn 4 lần từ 14 giờ đến 17 giờ và không giữ được nước.”

Sự khác biệt đó giúp gia đình và nhân viên y tế đánh giá tình trạng rõ hơn.

Một tình huống rất dễ xử lý sai

Các tình huống trong bài là tình huống minh họa tổng hợp; tên, tuổi và nơi cư trú đã được hư cấu, không phải khách hàng thực tế của SAN.

Chị Mai Phương, 53 tuổi, sống tại khu căn hộ Hà Đô Centrosa, Quận 10, đang nghỉ tại nhà sau một đợt điều trị.

Buổi sáng chị nói:

“Chị thấy nhợn lắm, không muốn ăn.”

Người chăm sợ chị mệt nên cố khuyên:

“Chị ráng ăn một chút rồi uống thuốc.”

Sau vài muỗng cháo, chị nôn.

Lúc này, nếu người chăm chỉ nghĩ:

“Chắc do bụng yếu”

và tiếp tục cho ăn lại ngay, có thể bỏ qua những thông tin quan trọng.

Điều cần hỏi và quan sát phải là:

Chị bắt đầu buồn nôn lúc nào?

Có liên quan đến bữa ăn không?

Nôn mấy lần?

Có đau bụng không?

Có sốt không?

Có chóng mặt, đau đầu hoặc khó thở không?

Nôn có máu hay màu bất thường không?

Có uống được nước không?

Đã đi tiểu như bình thường chưa?

Có vừa dùng thuốc hoặc điều trị gì trước đó không?

Một lần nôn là một sự kiện. Nhưng diễn tiến quanh lần nôn mới là thông tin thực sự có giá trị.

7 bước người chăm nên làm khi người bệnh buồn nôn, nôn ói

1. Dừng việc cho ăn khi người bệnh đang buồn nôn hoặc vừa nôn

Khi người bệnh đang nhợn hoặc vừa nôn xong, đừng lập tức nói:

“Ăn lại một chút nhé.”

Hay:

“Uống nhiều nước cho bù.”

Hãy cho người bệnh thời gian nghỉ.

Nếu người bệnh đang tỉnh táo, hỗ trợ họ ngồi hoặc ở tư thế thoải mái phù hợp với tình trạng, vệ sinh miệng và quan sát xem cảm giác buồn nôn có giảm không.

Mục tiêu lúc này không phải hoàn thành bữa ăn.

Mục tiêu là giúp người bệnh ổn định và tránh kích thích nôn thêm.

2. Ghi nhận chính xác số lần nôn và đặc điểm chất nôn

Người chăm không cần mô tả bằng thuật ngữ y khoa.

Chỉ cần ghi nhận những gì thực sự thấy.

For example:

“Nôn 2 lần trong 40 phút.”

“Lần đầu chủ yếu là thức ăn vừa ăn.”

“Lần sau chủ yếu là dịch.”

“Không thấy máu.”

Những thông tin cần chú ý gồm:

• thời điểm nôn;
• số lần;
• lượng ước chừng;
• có thức ăn hay chỉ dịch;
• màu sắc bất thường;
• có máu đỏ hay màu giống bã cà phê không;
• có liên quan bữa ăn, thuốc hoặc vận động không.

Mayo Clinic khuyến cáo cần được đánh giá khẩn nếu chất nôn có máu, màu giống bã cà phê hoặc màu xanh, vì đây có thể là dấu hiệu của vấn đề nghiêm trọng.

3. Chỉ hỗ trợ uống từng ít một khi người bệnh đã ổn và được phép uống

Nếu người bệnh đã ngừng nôn, còn tỉnh táo, nuốt an toàn và không có chỉ định nhịn ăn uống hoặc hạn chế dịch, có thể hỗ trợ uống từng lượng nhỏ theo hướng dẫn chăm sóc.

MedlinePlus khuyến nghị trong nhiều trường hợp nôn, người bệnh có thể uống một lượng nhỏ dịch trong nhiều lần thay vì uống nhiều cùng lúc để hạn chế mất nước.

Tuy nhiên, Cô SAN không nên áp dụng một công thức cho tất cả mọi người.

Một số người:

• đang chờ phẫu thuật;
• có chỉ định nhịn ăn uống;
• có bệnh tim, suy thận;
• có rối loạn nuốt;
• hoặc được bác sĩ giới hạn lượng dịch;

có thể cần chế độ khác.

Nếu không rõ:

Dừng – hỏi – xác nhận.

Đây cũng là nguyên tắc SAN hiện công bố đối với ăn uống ở người bệnh: người chăm thực hiện theo chế độ gia đình hoặc bác sĩ cung cấp và khi không rõ thì phải xác nhận lại.

4. Theo dõi dấu hiệu mất nước

Nôn nhiều có thể làm cơ thể mất nước.

Các dấu hiệu cần chú ý gồm:

• khô miệng;
• rất khát;
• yếu hơn bình thường;
• chóng mặt;
• tiểu ít;
• nước tiểu sẫm màu.

MedlinePlus và Mayo Clinic đều liệt kê tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, khát nhiều, yếu hoặc chóng mặt là những dấu hiệu có thể gợi ý mất nước.

Người chăm không cần kết luận:

“Người bệnh bị mất nước.”

Cách báo cáo tốt hơn là:

“Từ 8 giờ đến 16 giờ chú chỉ đi tiểu một lần, lượng ít; miệng khô và chú nói rất khát.”

Đó là dữ liệu có thể sử dụng.

5. Không tự cho thuốc chống nôn hoặc tự ngừng thuốc đang dùng

Buồn nôn hoặc nôn có thể liên quan đến thuốc.

Nhưng người chăm không nên tự suy luận:

“Chắc viên này làm nôn, hôm nay bỏ đi.”

Cũng không tự mua thuốc chống nôn cho người bệnh dùng.

Nếu người bệnh buồn nôn hoặc nôn sau khi dùng một loại thuốc, cần ghi lại:

• tên thuốc nếu có trong bảng thuốc;
• giờ dùng;
• thời điểm xuất hiện buồn nôn/nôn;
• số lần nôn;
• triệu chứng kèm theo;

sau đó báo gia đình hoặc nhân viên y tế để họ quyết định.

MedlinePlus lưu ý thuốc và một số phương pháp điều trị, bao gồm hóa trị, có thể gây buồn nôn và nôn; việc thay đổi thuốc phải dựa trên đánh giá của người có chuyên môn.

Trong phạm vi dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà và tại bệnh viện của SAN, Cô SAN hỗ trợ nhắc thuốc theo đơn, kiểm tra theo bảng thuốc được cung cấp và ghi chú tình trạng cho gia đình; không tự điều chỉnh toa thuốc.

6. Quan sát các triệu chứng đi kèm, không chỉ nhìn vào việc nôn

Buồn nôn và nôn cần được đặt trong toàn bộ tình trạng người bệnh.

Cô SAN nên chú ý xem có kèm:

• đau bụng;
• sốt;
• tiêu chảy;
• đau đầu;
• cứng cổ;
• chóng mặt;
• đau ngực;
• khó thở;
• lú lẫn;
• yếu bất thường;
• hoặc thay đổi ý thức hay không.

Mayo Clinic xếp các biểu hiện như đau ngực, khó thở, đau bụng dữ dội, lú lẫn, đau đầu dữ dội hoặc sốt cao kèm cứng cổ vào nhóm dấu hiệu cần đánh giá y tế khẩn khi đi cùng buồn nôn hoặc nôn.

Vì vậy, không nên chỉ hỏi:

“Nôn mấy lần?”

Mà phải hỏi thêm:

“Người bệnh đang thế nào?”

7. Biết lúc nào phải báo ngay thay vì tiếp tục chờ

Một lần nôn đơn lẻ, sau đó người bệnh ổn định, uống được và không có dấu hiệu bất thường có thể khác hoàn toàn với:

nôn liên tục – không giữ được nước – tiểu rất ít – đau nhiều – lơ mơ.

MedlinePlus khuyến nghị người trưởng thành nên liên hệ nhân viên y tế khi không giữ được dịch trong khoảng 12 giờ trở lên, không tiểu trong khoảng 8 giờ, nôn từ 3 lần trở lên trong một ngày, nôn kéo dài trên 24 hours, hoặc có đau bụng dữ dội.

Đây là các mốc tham khảo chung.

Nếu bác sĩ đã đưa ra ngưỡng riêng cho người bệnh, đặc biệt với người đang hóa trị, sau phẫu thuật hoặc có bệnh nền phức tạp, hướng dẫn riêng đó phải được ưu tiên.

Cô SAN nên quan sát những gì khi người bệnh buồn nôn hoặc nôn?

Nhóm quan sát	Cần ghi nhận
Time	Buồn nôn bắt đầu lúc nào? Nôn lúc mấy giờ?
Số lần	Nôn bao nhiêu lần trong ca? Khoảng cách giữa các lần?
Lượng	Ít, vừa hay nhiều; có thể ước lượng tương đối
Đặc điểm chất nôn	Thức ăn, dịch, màu gì; có máu hoặc màu bất thường không
Liên quan bữa ăn	Nôn trước ăn, trong ăn hay sau ăn
Liên quan thuốc	Vừa dùng thuốc gì theo đơn trước khi nôn hay không
Đau	Có đau bụng, đau ngực, đau đầu hoặc đau bất thường không
Respiration	Có khó thở, thở nhanh hoặc sặc khi nôn không
Ý thức	Tỉnh táo như thường ngày hay lơ mơ, lú lẫn, yếu hơn
Uống nước	Có giữ được nước không hay uống vào lại nôn
Tiểu tiện	Có tiểu ít hơn bình thường hoặc nước tiểu sẫm hơn không
Triệu chứng khác	Sốt, tiêu chảy, chóng mặt hoặc thay đổi mới xuất hiện
Diễn tiến	Tình trạng giảm dần, giữ nguyên hay nặng hơn

Quan sát không có nghĩa là tự chẩn đoán nguyên nhân

Cô SAN có thể nói:

“Sau bữa trưa khoảng 20 phút, cô nôn một lần, chủ yếu là thức ăn vừa ăn. Trước đó cô nói buồn nôn khoảng 30 phút.”

That is observe.

Cô SAN có thể nói:

“Từ 14 giờ đến 17 giờ chú nôn 3 lần và lần nào uống nước cũng nôn lại.”

Đó cũng là observe.

Nhưng không nên nói:

“Cô bị ngộ độc thực phẩm.”

“Chú bị viêm dạ dày.”

“Chắc do thuốc này.”

“Không sao đâu, chỉ rối loạn tiêu hóa thôi.”

Bởi MedlinePlus và Mayo Clinic đều cho thấy buồn nôn, nôn có rất nhiều nguyên nhân khác nhau, từ bệnh đường tiêu hóa, thuốc, điều trị, đau, migraine đến những vấn đề nghiêm trọng hơn.

Người chăm cung cấp dữ liệu. Người có chuyên môn xác định nguyên nhân.

Một tình huống khác: chỉ nôn một lần nhưng có dấu hiệu đáng lo hơn

Đây là tình huống minh họa tổng hợp, không phải khách hàng thực tế của SAN.

Anh Đức Khải, 46 tuổi, sống tại khu Celadon City, Tân Phú, đột nhiên buồn nôn rồi nôn một lần.

Nếu chỉ nhìn vào số lần nôn, có thể nghĩ:

“Mới nôn một lần thôi.”

Nhưng ngay sau đó anh nói đau tức ngực và khó thở.

Trong trường hợp này, số lần nôn không còn là thông tin quan trọng nhất.

Đau ngực và khó thở đi kèm buồn nôn hoặc nôn thuộc nhóm dấu hiệu cần được đánh giá y tế khẩn.

Người chăm không nên tiếp tục:

“Để nằm nghỉ xem sao.”

Hay:

“Uống nước ấm rồi tính.”

Phải báo ngay và tìm hỗ trợ y tế phù hợp.

Cô SAN không nên làm gì?

Không nên	Why
Ép ăn ngay sau khi người bệnh vừa nôn	Có thể làm buồn nôn và nôn tiếp
Ép uống thật nhiều nước một lần	Có thể khiến người bệnh khó chịu hoặc nôn thêm
Tự cho thuốc chống nôn	Vượt phạm vi người chăm và có thể không phù hợp
Tự ngưng thuốc đang được kê	Việc thay đổi thuốc cần có chỉ định chuyên môn
Kết luận nguyên nhân dựa vào một lần nôn	Buồn nôn và nôn có nhiều nguyên nhân
Chỉ dọn chất nôn mà không quan sát đặc điểm	Có thể bỏ mất thông tin quan trọng
Thấy có máu nhưng chờ đến cuối ca mới báo	Đây là dấu hiệu cần đánh giá khẩn
Bỏ qua việc người bệnh không tiểu hoặc uống vào lại nôn	Có thể liên quan đến mất nước
Chỉ đếm số lần nôn mà bỏ qua đau ngực, khó thở hoặc lú lẫn	Có thể bỏ sót tình trạng cấp cứu
Tự nói “không sao đâu” để trấn an	Không nên tạo cảm giác an toàn giả khi chưa đủ thông tin

Mẫu báo cáo khi người bệnh nôn ói

Một báo cáo tốt không nên chỉ là:

“Cô hôm nay bị ói nhiều.”

Thông tin cụ thể hơn có thể là:

Content	Ví dụ
Time	16:20
Sự việc	Người bệnh nôn
Số lần	Lần thứ 2 trong ca
Đặc điểm	Chủ yếu là thức ăn và dịch; chưa quan sát thấy máu
Trước đó	Có buồn nôn khoảng 15 phút
Đau	Người bệnh nói đau bụng nhẹ, chưa ghi nhận đau dữ dội
Ý thức	Tỉnh táo, trả lời bình thường
Uống nước	Sau khi nghỉ đã thử vài ngụm nhỏ theo kế hoạch chăm sóc, hiện giữ được
Tiểu tiện	Đã đi tiểu 2 lần từ đầu ca
Medicine	Đã dùng thuốc lúc 14:00 theo bảng gia đình cung cấp
Báo cáo	Đã báo chị T. – người nhà lúc 16:30 để tiếp tục theo dõi và trao đổi nhân viên y tế

Báo cáo như vậy cho gia đình biết:

Điều gì xảy ra – mức độ ra sao – diễn tiến thế nào – người chăm đã làm gì.

Đó cũng phù hợp với quy trình SAN hiện công bố: người chăm theo dõi phản ứng của người bệnh, ghi chú tình trạng và báo cáo cho gia đình trong ca chăm.

Khi nào nên báo gia đình hoặc nhân viên y tế sớm?

Không nên đợi đến khi người bệnh “nôn rất nhiều” mới báo.

Cần liên hệ sớm nếu người bệnh:

• nôn từ 3 lần trở lên trong một ngày;
• không giữ được nước trong khoảng 12 giờ hoặc hơn;
• không tiểu trong khoảng 8 giờ;
• nôn kéo dài trên 24 giờ;
• yếu rõ;
• có sốt;
• đau bụng;
• hoặc tình trạng nặng dần.

Các mốc này được MedlinePlus sử dụng như những dấu hiệu cần liên hệ người cung cấp dịch vụ y tế ở người trưởng thành.

Ngoài ra, nên báo sớm hơn nếu người bệnh:

• đang hóa trị;
• vừa phẫu thuật;
• có bệnh nền nghiêm trọng;
• lớn tuổi, thể trạng yếu;
• hoặc có hướng dẫn riêng sau xuất viện.

Trong những trường hợp đó, kế hoạch điều trị cá nhân quan trọng hơn các mốc chung.

Khi nào cần gọi 115 hoặc tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp?

Nếu buồn nôn hoặc nôn đi kèm một trong các dấu hiệu sau, không nên chỉ tiếp tục quan sát tại nhà:

Dấu hiệu nguy hiểm	Hành động
Đau ngực hoặc khó thở	Tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp
Đau bụng dữ dội	Cần đánh giá ngay
Lú lẫn, lơ mơ hoặc thay đổi ý thức rõ	Gọi hỗ trợ y tế khẩn
Đau đầu dữ dội, đặc biệt kèm cứng cổ	Cần đánh giá cấp cứu
Nôn ra máu	Cần cấp cứu
Chất nôn màu giống bã cà phê	Cần đánh giá khẩn
Chất nôn màu xanh bất thường	Cần đánh giá khẩn
Ngất hoặc mất ý thức	Gọi 115
Nôn liên tục và tình trạng xấu đi nhanh	Không tiếp tục chờ tại nhà
Nghi ngờ ngộ độc hoặc quá liều thuốc	Tìm trợ giúp y tế khẩn cấp

Mayo Clinic và MedlinePlus đều coi nôn ra máu, đau bụng dữ dội, lú lẫn, đau ngực, khó thở hoặc nghi ngờ ngộ độc là những dấu hiệu cần xử trí y tế khẩn.

TP.HCM hiện có Trung tâm Cấp cứu 115 thuộc mạng lưới cấp cứu ngoài bệnh viện của Thành phố.

Chăm người bệnh nôn ói không chỉ là lau dọn sau mỗi lần nôn

Người chăm rất dễ nghĩ công việc của mình là:

Lấy thau.

Lau miệng.

Change your clothes.

Dọn giường.

Nhưng một ca chăm tốt cần nhiều hơn thế.

Cần nhớ:

Nôn lúc mấy giờ?

Bao nhiêu lần?

Có giữ được nước không?

Có tiểu không?

Có đau không?

Có dùng thuốc trước đó không?

Có biểu hiện nào khác ngày thường không?

Có điều gì cần báo ngay không?

Một Cô SAN không cần biết nguyên nhân y khoa của từng lần nôn.

Nhưng phải biết:

quan sát đủ kỹ để không bỏ sót một thay đổi quan trọng.

SAN hiện công bố phạm vi chăm sóc người bệnh tại nhà và tại bệnh viện bao gồm hỗ trợ ăn uống, theo dõi phản ứng của người bệnh, nhắc thuốc theo đơn và báo cáo tình trạng cho gia đình.

Gia đình có thể tìm hiểu thêm về dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà và tại bệnh viện của SAN hoặc tham khảo nội dung tìm người chăm bệnh tại nhà phù hợp.

Cần Cô SAN hỗ trợ chăm sóc người bệnh tại nhà hoặc bệnh viện?

Khi gia đình không thể túc trực thường xuyên, Cô SAN có thể hỗ trợ người bệnh trong các sinh hoạt hằng ngày như ăn uống, vệ sinh cá nhân, đi lại, nghỉ ngơi, đồng hành tinh thần, nhắc thuốc theo hướng dẫn có sẵn, quan sát phản ứng trong ca chăm và cập nhật lại cho gia đình.

📱 Tải ứng dụng SAN để đặt dịch vụ chăm sóc:

Tải SAN trên Google Play

Tải SAN trên App Store

SAN – Chăm sóc tận tâm, yêu thương ở lại.

Safety note: Các dấu hiệu cảnh báo và ngưỡng theo dõi trong bài có mức chắc chắn cao đối với hướng dẫn chung cho người trưởng thành, dựa trên MedlinePlus và Mayo Clinic. Với từng người bệnh cụ thể, bằng chứng cần ưu tiên vẫn là toa thuốc, giấy xuất viện, hướng dẫn sau điều trị và kế hoạch của bác sĩ, đặc biệt nếu người bệnh đang hóa trị, sau phẫu thuật hoặc có bệnh nền phức tạp.

---