NGƯỜI ALZHEIMER HAY ĐÒI VỀ NHÀ PHẢI LÀM SAO? ĐỪNG VỘI TRANH CÃI – HÃY HIỂU “NHÀ” MÀ CỤ ĐANG TÌM

“Cho tôi về nhà.”

“Đưa tôi về với má.”

“Tôi phải về, ở đây không phải nhà tôi.”

Có những gia đình nghe câu này hàng chục lần trong một ngày.

Điều khó hiểu nhất là: cụ đang ngồi ngay trong căn nhà đã sống nhiều năm nhưng vẫn nhất quyết đòi “về nhà”.

Phản ứng tự nhiên của người thân thường là:

“Nhà mình đây mà!”

“Má sống ở đây mười mấy năm rồi.”

“Ba lại quên nữa rồi.”

Nhưng với người mắc Alzheimer hoặc một dạng sa sút trí tuệ, tranh luận bằng lý lẽ chưa chắc giúp họ bình tĩnh hơn.

Alzheimer’s Society giải thích rằng khi một người sa sút trí tuệ nói muốn “về nhà”, “nhà” đôi khi không còn chỉ là một địa chỉ. Nó có thể đại diện cho một thời điểm trong quá khứ, một nơi họ từng cảm thấy bình yên, hoặc đơn giản là nhu cầu được an toàn và quen thuộc. Vì vậy, hướng dẫn chuyên môn khuyên không nên tranh cãi rằng “đây chính là nhà của bác” mà nên tìm hiểu “nhà” có ý nghĩa gì với họ.

Đó cũng là lý do trong dịch vụ chăm sóc người già tại nhà theo giờ của SAN, Cô SAN không chỉ hỗ trợ ăn uống, vệ sinh hay đi lại. Người chăm sóc còn cần kỹ năng giao tiếp trấn an, chăm sóc tinh thần và hỗ trợ người cao tuổi bị lẫn.

Note: Trong bài này, cụm “người Alzheimer” được sử dụng theo cách người dùng thường tìm kiếm. Cách gọi chuyên môn phù hợp hơn là “người mắc bệnh Alzheimer”. Các nhân vật, tuổi và nơi cư trú dưới đây là tình huống minh họa; một số chi tiết được tổng hợp hoặc thay đổi để bảo vệ sự riêng tư.

Bà Hòa, 82 tuổi, khu Bàu Cát, Tân Bình: “Tôi phải về, má tôi đang chờ”

Khoảng 4 giờ chiều, bà Hòa thường bắt đầu đi quanh phòng rồi hỏi:

“Mấy giờ rồi?”

Một lúc sau:

“Cho tôi về nhà.”

Con gái nói:

“Má đang ở nhà mình đây mà.”

Bà lập tức phản ứng:

“Không phải. Nhà tôi ở chỗ khác. Má tôi đang chờ.”

Mẹ của bà Hòa đã mất từ rất lâu.

Nhưng trong trải nghiệm của bà lúc đó, có thể bà đang sống trong một giai đoạn ký ức cũ hơn, khi mẹ vẫn còn sống và nơi bà gọi là “nhà” là căn nhà thời trẻ.

Alzheimer’s Society gọi hiện tượng một người cảm nhận mình đang sống ở một thời điểm trước đây của cuộc đời là time-shifting. Vì vậy, người bệnh có thể đòi trở về một căn nhà cũ hoặc tìm một người thân đã mất từ nhiều năm trước.

Nếu lúc này Cô SAN cố chứng minh:

“Má bác mất rồi.”

“Bác đã 82 tuổi rồi.”

“Nhà bác chính là đây.”

thì thông tin có thể đúng, nhưng cảm xúc bà đang trải qua không vì thế mà biến mất.

Cô SAN chuyển sang hỏi:

“Bác đang nhớ má phải không?”

“Nhà ngày trước của bác ở đâu vậy?”

Bà bắt đầu kể về căn nhà nhỏ, cái sân trước cửa và mẹ thường ngồi ở đâu.

Câu “tôi muốn về nhà” dần biến thành một câu chuyện.

Mục tiêu lúc này không phải bắt bà nhớ lại hiện thực của chúng ta.

Mà là hiểu hiện thực bà đang trải nghiệm để giúp bà cảm thấy yên tâm hơn.

Ông Dũng, 85 tuổi, khu Bình Phú, Quận 6: ông vừa chuyển về ở với con và ngày nào cũng đòi “về nhà tôi”

Sau một lần té, gia đình đưa ông Dũng từ căn nhà cũ sang sống cùng con trai để tiện chăm sóc.

Phòng mới sạch hơn.

Có người bên cạnh cả ngày.

Nhưng tối nào ông cũng nói:

“Tôi về nhà.”

Con trai buồn:

“Ba ở với con không thích sao?”

Nhưng với ông Dũng, căn nhà này vẫn còn rất mới.

Chiếc ghế không phải chiếc ghế ông thường ngồi.

Cửa sổ nhìn ra một hướng khác.

Không còn cái đồng hồ cũ.

Không còn tiếng hàng xóm.

Không còn con đường ông quen đi bộ mỗi sáng.

Câu:

“Tôi muốn về nhà.”

có thể không có nghĩa:

“Tôi không muốn ở với con.”

Mà có thể là:

“Tôi đang ở một nơi tôi chưa cảm thấy thuộc về.”

Alzheimer’s Society lưu ý rằng “home” có thể đại diện cho nơi một người từng cảm thấy thoải mái, an toàn và thư giãn; khi họ không nhận ra môi trường hiện tại là nhà, tranh luận thường không giải quyết được cảm giác bất an đó.

Cô SAN có thể giúp gia đình đưa những thứ quen thuộc vào phòng:

chiếc chăn cũ, ảnh gia đình, chiếc radio quen, một cái ly cụ thường dùng, vài món đồ từ nhà cũ.

Không phải để biến căn phòng mới thành bản sao căn nhà trước.

Mà để tạo những điểm nhận biết quen thuộc.

Với trường hợp cần người chăm sóc ổn định và hiểu sâu thói quen của riêng một cụ, mô hình chăm sóc người già 1–1 tại nhà có lợi thế ở tính liên tục: người chăm sóc có cơ hội biết được cụ quen ngồi đâu, thích nghe gì, thời điểm nào dễ bất an và cách nào thường giúp cụ bình tĩnh hơn.

Bà Sương, 79 tuổi, Phước Kiển, Nhà Bè: “Tôi phải về nấu cơm cho mấy đứa nhỏ”

Khoảng 5 giờ chiều, bà Sương thường đứng dậy tìm túi.

“Bà đi đâu vậy?”

“Tôi về nấu cơm. Mấy đứa nhỏ sắp đi học về.”

Những “đứa nhỏ” bà nói đến hiện đều đã ngoài 50 tuổi.

Nếu người nhà cười:

“Con bà già hết rồi, còn nhỏ gì nữa.”

bà dễ bực:

“Mấy người biết gì mà nói!”

Nhưng nếu nhìn từ ký ức của bà, bà có thể đang trở lại giai đoạn mình còn là một người mẹ trẻ.

Điều bà đang cố hoàn thành không đơn thuần là “đi về”.

Bà đang cố hoàn thành trách nhiệm của một người mẹ.

Alzheimer’s Association cho biết một dấu hiệu có thể liên quan đến nguy cơ đi lang thang là người bệnh nói về việc phải hoàn thành những nghĩa vụ trước đây, chẳng hạn như đi làm, hoặc muốn “về nhà” ngay cả khi đang ở nhà.

Cô SAN không nói:

“Bà không cần nấu nữa.”

Cô có thể hỏi:

“Hôm nay bà định nấu món gì?”

Rồi từ câu chuyện đó chuyển hướng:

“Hay mình ngồi đây xem hôm nay nhà mình đã chuẩn bị món gì rồi nhé.”

Hoặc mời bà tham gia một việc quen thuộc và an toàn như nhặt rau, xếp khăn, xem ảnh gia đình.

Chuyển hướng không phải là đánh lừa.

Đó là chuyển sự chú ý từ một hành động có thể không còn an toàn sang một hoạt động vẫn đáp ứng được cảm giác “tôi còn có việc để làm”.

Ông Hải, 81 tuổi, cư xá Lữ Gia, Quận 11: cứ nghe tiếng cửa mở là ông đòi đi ra ngoài

Ông Hải thường xuyên nói:

“Tôi về nhà đây.”

Nhưng Cô SAN nhận thấy không phải lúc nào ông cũng nói như vậy.

Câu này xuất hiện nhiều nhất khi:

người nhà chuẩn bị đi làm, cửa chính được mở, có người cầm chìa khóa hoặc ông nhìn thấy giày dép đặt gần cửa.

Chi tiết đó rất quan trọng.

Alzheimer’s Association khuyến nghị khi có nguy cơ đi lang thang, người chăm sóc nên chú ý những tín hiệu kích hoạt ý định rời nhà, đồng thời có biện pháp an toàn ở cửa ra vào và không để người có tiền sử đi lạc ở một mình.

Cô SAN ghi nhận rằng hình ảnh chìa khóa và cửa mở thường đi trước hành vi đòi về.

Gia đình sau đó thay đổi một số thói quen:

không để chìa khóa ở vị trí quá dễ thấy; hạn chế cảnh nhiều người cùng ra vào trước mặt ông; báo trước khi có người rời nhà; và bố trí người ở cạnh ông vào những khung giờ thường bất an.

Most importantly:

đừng chờ tới khi cụ bước ra khỏi cửa mới nghĩ về an toàn.

Nếu người mắc Alzheimer thường xuyên muốn rời nhà, gia đình nên chủ động lập kế hoạch phòng đi lạc. National Institute on Aging khuyến nghị có thông tin nhận diện, số điện thoại liên hệ, ảnh gần đây của người bệnh và các biện pháp cảnh báo khi cửa mở trong những trường hợp nguy cơ cao.

Bà Nguyệt, 87 tuổi, khu Thanh Đa, Bình Thạnh: bà vẫn ở nhà mình nhưng đột nhiên khăng khăng “đây không phải nhà tôi”

Bà Nguyệt đã có sa sút trí tuệ vài năm.

Có những hôm bà nhầm phòng.

Có hôm bà hỏi con trai đang ở đâu dù anh vừa bước ra ngoài.

Gia đình đã quen với mức độ quên của bà.

Nhưng một buổi sáng, bà đột nhiên hoàn toàn không nhận ra căn nhà.

Bà đi lại liên tục.

Nói lộn xộn.

Không tập trung.

Liên tục tìm đường ra cửa và khẳng định:

“Tôi chưa từng ở đây.”

Điểm quan trọng không chỉ là bà đòi về.

Điểm quan trọng là:

mức độ lú lẫn tăng lên đột ngột và khác hẳn bình thường của bà.

Đây là trường hợp Cô SAN không nên đơn giản ghi:

“Bệnh Alzheimer hôm nay nặng hơn.”

Tình trạng lú lẫn xuất hiện đột ngột có thể là delirium và có nhiều nguyên nhân cần đánh giá y tế. NHS khuyến nghị nếu một người đột nhiên trở nên lú lẫn, cần tìm hỗ trợ y tế ngay thay vì tự cho rằng đó chỉ là sa sút trí tuệ.

Cô SAN báo rõ cho gia đình:

“Sáng nay bác không nhận ra nhà, nói lộn xộn và liên tục tìm cửa ra. Mức độ lú lẫn khác rõ so với các ca trước.”

Cô không chẩn đoán nguyên nhân.

Nhưng biết rằng:

đây là một thay đổi mới và cần được xử lý khác với một câu “về nhà” quen thuộc.

VÌ SAO NGƯỜI ALZHEIMER ĐANG Ở NHÀ VẪN ĐÒI “VỀ NHÀ”?

Không có một nguyên nhân duy nhất.

Khi một người mắc Alzheimer nói “tôi muốn về nhà”, “nhà” có thể đang đại diện cho:

• căn nhà thời thơ ấu;
• căn nhà trước khi chuyển đến nơi hiện tại;
• nơi cha mẹ họ từng sống;
• một thời điểm trong đời họ còn khỏe mạnh và độc lập;
• cảm giác an toàn;
• một người thân mà họ đang nhớ;
• một trách nhiệm cũ như về nấu cơm, đón con, đi làm;
• sự bất an vì môi trường hiện tại không còn quen thuộc;
• nhu cầu thể chất như đói, khát, nóng, lạnh, đau hoặc muốn đi vệ sinh;
• hoặc đơn giản là một cảm giác khó diễn đạt bằng lời: “Tôi không thấy ổn ở đây.”

Alzheimer’s Society khuyên khi người bệnh đòi về nhà, người chăm sóc nên kiểm tra cả những nhu cầu rất cơ bản như đói, khát, nóng/lạnh, sự thoải mái và nhu cầu đi toilet, đồng thời tìm hiểu điều gì ở “nhà” khiến họ cảm thấy yên tâm.

So:

Đừng chỉ nghe chữ “nhà”.
Hãy nghe nhu cầu phía sau chữ “nhà”.

CÔ SAN NÊN LÀM GÌ KHI CỤ LIÊN TỤC ĐÒI VỀ NHÀ?

1. Đừng bắt đầu bằng tranh luận

Không nên phản xạ:

“Đây chính là nhà bác.”

“Bác nhớ sai rồi.”

“Bác đừng nói nữa.”

Đối với người bệnh, cảm giác họ đang trải nghiệm là thật.

Alzheimer’s Association khuyến nghị trong giao tiếp với người mắc Alzheimer nên tránh chỉ trích, sửa liên tục hoặc tranh luận; thay vào đó lắng nghe và tìm ý nghĩa phía sau lời họ nói.

Có thể bắt đầu:

“Bác đang muốn về nhà phải không?”

“Bác nhớ nhà à?”

2. Hỏi “nhà” nào – nhưng đừng biến thành bài kiểm tra trí nhớ

Có thể hỏi nhẹ:

“Nhà bác ở đâu vậy?”

“Ở nhà bác thích nhất điều gì?”

“Ai thường ở nhà với bác?”

Nếu cụ bắt đầu kể, hãy nghe.

Không cần hỏi:

“Bác nhớ địa chỉ không?”

“Bác biết hôm nay ngày mấy không?”

Trừ khi đang cần đánh giá một thay đổi y tế, cuộc trò chuyện này không phải bài kiểm tra nhận thức.

3. Xác nhận cảm xúc trước khi chuyển hướng

Nếu cụ nói:

“Tôi phải về, má tôi đang đợi.”

Instead of:

“Má bác mất rồi.”

maybe:

“Bác nhớ má nhiều lắm phải không?”

Nếu cụ nói:

“Tôi không ở đây đâu.”

maybe:

“Bác thấy chỗ này chưa quen phải không?”

Xác nhận cảm xúc không đồng nghĩa với xác nhận mọi dữ kiện là đúng.

Nó có nghĩa là người chăm sóc cho người bệnh thấy:

“Tôi đang nghe điều bác cảm thấy.”

4. Kiểm tra xem cụ có đang khó chịu về thể chất hay không

Trước khi cho rằng đây chỉ là vấn đề trí nhớ, Cô SAN nên kiểm tra:

Cụ có đói không?

Khát không?

Có muốn đi vệ sinh không?

Có đau không?

Có quá nóng hoặc lạnh không?

Có bị tiếng TV hoặc nhiều người làm khó chịu không?

Có vừa thức dậy và chưa định hướng được không?

Đây cũng chính là những yếu tố Alzheimer’s Society đề nghị kiểm tra khi người bệnh liên tục muốn “về nhà”.

5. Dùng những điểm quen thuộc để tạo cảm giác “nhà”

Có thể sử dụng:

ảnh gia đình; vật dụng quen; nhạc cụ từng nghe; ghế quen; mùi món ăn quen; album cũ; câu chuyện về những người thân; hoặc một hoạt động cụ từng thường làm.

Alzheimer’s Society gợi ý sử dụng ảnh và hồi tưởng về quá khứ như một cách giúp giảm lo âu trong một số tình huống đòi về nhà.

Nhưng đừng biến album thành câu hỏi:

“Đây là ai?”

“Bác nhớ không?”

Có thể chỉ nói:

“Con thấy tấm này bác cười vui quá.”

Rồi để cụ tự dẫn câu chuyện.

6. Nếu cụ vẫn nhất quyết muốn đi, ưu tiên an toàn

Không nên đứng chắn trước cửa và tranh cãi nếu việc đó khiến cụ kích động hơn.

Alzheimer’s Society khuyến nghị nếu người bệnh quyết tâm rời nhà, người chăm sóc có thể tìm hiểu họ muốn đi đâu và, khi phù hợp và an toàn, đi cùng một đoạn rồi nhẹ nhàng chuyển hướng để cùng trở về, thay vì biến tình huống thành cuộc đối đầu.

Tuy nhiên, cách này phải được cân nhắc theo khả năng vận động, thời tiết, giao thông và mức độ an toàn của từng người.

Người có nguy cơ đi lạc không nên được để tự đi một mình.

PHÒNG NGỪA ĐI LẠC: ĐỪNG ĐỢI TỚI KHI CỤ BIẾN MẤT MỚI CHUẨN BỊ

Việc một người thường xuyên nói “tôi phải về nhà”, tìm cửa ra, chuẩn bị túi hoặc liên tục đi quanh nhà có thể là tín hiệu cần xem xét nguy cơ đi lạc. Alzheimer’s Association xem việc muốn “về nhà” ngay cả khi đang ở nhà là một trong những dấu hiệu có thể đi kèm nguy cơ wandering.

Gia đình nên chủ động:

• giữ ảnh gần đây của cụ;
• có thông tin tên và số điện thoại người thân trên người hoặc đồ dùng phù hợp;
• báo cho người thân, bảo vệ/chung cư hoặc hàng xóm đáng tin biết nếu cụ có nguy cơ đi lạc;
• cân nhắc chuông/cảm biến cửa phù hợp;
• nhận biết những nơi cụ có thể muốn tìm đến như nhà cũ, nơi làm việc cũ, chợ quen hoặc nhà người thân;
• không để cụ có tiền sử đi lạc ở một mình.

Các biện pháp này phù hợp với hướng dẫn phòng wandering và đi lạc ở người mắc Alzheimer của National Institute on Aging.

Mục tiêu là bảo vệ, không phải biến căn nhà thành nơi giam giữ người bệnh. Những biện pháp an toàn cần cân đối với khả năng, mức độ bệnh và môi trường sống cụ thể.

CÔ SAN QUAN SÁT GÌ?

Báo cáo:

“Hôm nay bà lại đòi về nhà.”

là chưa đủ.

Cô SAN cần ghi nhận rõ hơn:

Cụ bắt đầu đòi về lúc mấy giờ?

Ngay trước đó có chuyện gì xảy ra?

Cụ nói muốn về căn nhà nào?

Có nhắc đến ai không?

Cụ chỉ hỏi hay đã đứng lên, thu xếp đồ, tìm chìa khóa hoặc mở cửa?

Tâm trạng lúc đó là buồn, sợ, bồn chồn hay giận dữ?

Có đau, đói, khát, muốn đi vệ sinh hoặc khó chịu không?

Điều gì giúp cụ bình tĩnh lại?

Tình trạng kéo dài bao lâu?

Có giống những ngày trước hay hôm nay khác rõ?

For example:

“Khoảng 16h30, bác bắt đầu đi quanh phòng và nói ‘tôi phải về nấu cơm cho mấy đứa nhỏ’. Bác lấy túi và đi về phía cửa hai lần. Sau khi Cô SAN hỏi về món bác thường nấu, mời bác ngồi nhặt rau và trò chuyện khoảng 15 phút, bác bình tĩnh hơn và không tiếp tục tìm cửa. Đây là khung giờ tương tự hai ngày trước.”

Báo cáo này cho gia đình biết:

khi nào – điều gì xảy ra – mức nguy cơ – cách xử lý nào có hiệu quả.

Đó mới là thông tin có thể sử dụng cho những ca chăm sóc tiếp theo.

KHI NÀO CẦN BÁO GIA ĐÌNH NGAY?

Cần đặc biệt lưu ý nếu:

• cụ bắt đầu tìm cách rời nhà nhiều hơn rõ rệt;
• đã mở cửa hoặc tự đi ra ngoài;
• không còn nhận biết đường về;
• xuất hiện kích động mạnh hoặc hành vi nguy hiểm;
• bị té trong lúc tìm đường ra;
• mức độ lú lẫn tăng đột ngột;
• có sốt, đau, khó thở, yếu bất thường hoặc thay đổi ý thức đi cùng;
• hành vi hoàn toàn mới và khác rõ “bình thường” của cụ.

Đặc biệt, nếu lú lẫn xuất hiện đột ngột, không nên mặc định rằng “Alzheimer hôm nay nặng hơn”. NHS khuyến nghị cần đánh giá y tế ngay vì delirium có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân cấp tính, trong đó có nhiễm trùng, thuốc, đột quỵ hoặc những vấn đề khác.

Cô SAN không chẩn đoán.

Cô SAN:

QUAN SÁT → BẢO ĐẢM AN TOÀN → GHI NHẬN → BÁO GIA ĐÌNH.

KHÁC BIỆT CỦA CÔ SAN: KHÔNG HỎI “SAO BÁC CỨ ĐÒI VỀ?” – MÀ HỎI “BÁC ĐANG TÌM ĐIỀU GÌ Ở NHÀ?”

Đằng sau câu:

“Tôi muốn về nhà.”

có thể là:

“Tôi nhớ mẹ.”

“Tôi nhớ căn nhà cũ.”

“Tôi không nhận ra nơi này.”

“Tôi phải về chăm con.”

“Tôi thấy không an toàn.”

“Tôi đang đau hoặc khó chịu.”

“Tôi cần một nơi quen thuộc.”

Vì vậy, cách tiếp cận của Cô SAN không phải:

TRANH LUẬN → NGĂN CẢN → ÉP NGỒI YÊN.

Instead, it is:

DỪNG → LẮNG NGHE → XÁC NHẬN CẢM XÚC → TÌM NHU CẦU → TRẤN AN → CHUYỂN HƯỚNG → BẢO ĐẢM AN TOÀN → BÁO CÁO.

Đó là nơi kỹ năng tâm lý, trí tuệ cảm xúc và sự thấu cảm trở thành năng lực nghề chăm sóc thực sự.

Không phải lúc nào Cô SAN cũng làm cụ ngừng nói “con muốn về nhà”.

Nhưng Cô SAN cần hiểu đủ để giúp cụ cảm thấy:

“Ở đây, lúc này, tôi đang an toàn.”

CẦN CÔ SAN ĐỒNG HÀNH CÙNG NGƯỜI THÂN MẮC ALZHEIMER HOẶC SA SÚT TRÍ TUỆ?

Gia đình cần người hỗ trợ sinh hoạt, trò chuyện, trấn an và quan sát những thay đổi hằng ngày có thể tìm hiểu dịch vụ chăm sóc người già tại nhà theo giờ TP.HCM của SAN.

Với trường hợp cần một người chăm sóc theo sát một cụ để hiểu rõ thói quen, thời điểm bất an và cách trấn an phù hợp, gia đình có thể tham khảo chăm sóc người già 1–1 tại nhà.

Với người sau điều trị hoặc cần hỗ trợ nhiều hoạt động sinh hoạt hơn, gia đình có thể xem thêm dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà của SAN.

Gia đình sử dụng Android có thể tải ứng dụng SAN trên Google Play.

Gia đình sử dụng iPhone có thể tải ứng dụng SAN trên App Store.

SAN – Home Care Platform
Chăm sóc tận tâm, yêu thương ở lại.

---

#SAN #SANNenTangChamSocTaiNha #SANChamNguoiGia #CoSAN #Alzheimer #SaSutTriTue #NguoiAlzheimerDoiVeNha #ChamSocAlzheimer #ChamSocNguoiSaSutTriTue #NguoiGiaBiLan #TamLyNguoiCaoTuoi #TriTueCamXuc #ThauCamTrongChamSoc #ChamSocNguoiGiaTaiNha #ChamSocTaiNha