Chăm sóc bệnh nhân sau hóa trị tại nhà cần lưu ý gì? 7 điểm quan trọng về sốt, nhiễm trùng, ăn uống, buồn nôn, vệ sinh và các dấu hiệu phải báo bác sĩ ngay.
Một đợt hóa trị kết thúc không có nghĩa là những ngày sau đó chỉ cần:
“Về nhà nghỉ ngơi cho khỏe.”
Ở một số người, ngày truyền thuốc lại khá bình thường. Mệt mỏi, buồn nôn, ăn kém, thay đổi vị giác, tiêu chảy, táo bón, đau miệng hoặc các vấn đề khác có thể xuất hiện sau đó. Mức độ và thời điểm tác dụng phụ khác nhau đáng kể giữa từng người và từng phác đồ, và việc có nhiều hay ít tác dụng phụ cũng không cho biết hóa trị đang “có tác dụng mạnh hay yếu”.
Đặc biệt, một số loại hóa trị có thể làm giảm bạch cầu, khiến khả năng chống nhiễm trùng của cơ thể suy giảm. CDC lưu ý rằng giai đoạn bạch cầu thấp thường có thể xuất hiện khoảng 7–12 ngày sau một đợt hóa trị, nhưng thời điểm cụ thể phụ thuộc thuốc và phác đồ; đội điều trị mới là nơi xác định chính xác khoảng nguy cơ của từng bệnh nhân.
Vì thế, khi chăm bệnh nhân sau hóa trị tại nhà, Cô SAN không cần cố trở thành “một điều dưỡng ung thư tại nhà”.
Điều cần làm tốt là:
thực hiện đúng hướng dẫn – giữ vệ sinh – hỗ trợ sinh hoạt – quan sát thay đổi – ghi nhận cụ thể – báo đúng lúc.
Sau hóa trị, đừng chỉ hỏi: “Hôm nay cô/chú có khỏe không?”
Các tình huống trong bài là tình huống minh họa tổng hợp; tên, tuổi và nơi cư trú đã được hư cấu, không phải khách hàng thực tế của SAN.
Cô Thanh Mai, 54 tuổi, sống tại khu căn hộ Saigon South Residences, Nhà Bè, vừa hoàn thành một đợt hóa trị và trở về nhà.
Ngày đầu, cô vẫn nói chuyện khá vui vẻ.
Sang ngày thứ ba, cô bắt đầu ăn ít hơn. Cô nói đồ ăn “không còn vị”, buổi chiều nằm nhiều và không muốn trò chuyện.
Nếu chỉ hỏi:
“Cô có khỏe không?”
cô Mai có thể vẫn trả lời:
“Khỏe, không sao.”
Nhưng một người chăm quan sát kỹ sẽ hỏi những câu cụ thể hơn:
- Hôm nay cô ăn được bao nhiêu so với hôm qua?
- Có uống được nước không?
- Có buồn nôn hay nôn không?
- Có đi tiêu lỏng không?
- Có sốt hoặc rét run không?
- Miệng có đau, loét hay khó nuốt không?
- Có đi tiểu như thường ngày không?
- Có vết bầm hoặc chảy máu bất thường không?
- Có khó thở hơn không?
Chính những thay đổi nhỏ đó mới tạo thành bức tranh hữu ích cho gia đình và đội điều trị.
7 điều cần lưu ý khi chăm sóc bệnh nhân sau hóa trị tại nhà
1. Giữ toàn bộ hướng dẫn điều trị trong một nơi dễ kiểm tra
Sau mỗi đợt hóa trị, gia đình nên có sẵn:
- toa thuốc;
- lịch dùng thuốc;
- thuốc chống nôn hoặc thuốc hỗ trợ đã được kê;
- ngày tái khám;
- ngày xét nghiệm máu nếu có;
- số điện thoại khoa/đơn vị ung bướu;
- ngưỡng nhiệt độ hoặc dấu hiệu mà bác sĩ yêu cầu phải gọi;
- hướng dẫn ăn uống, vận động hoặc chăm sóc đường truyền nếu có.
Cô SAN không nên dựa vào trí nhớ hoặc lời kể kiểu:
“Thuốc trắng uống buổi sáng, thuốc kia chắc buổi tối.”
Nếu có điều gì không rõ, cần hỏi lại gia đình trước khi thực hiện.
Trong phạm vi dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà và tại bệnh viện của SAN, người chăm có thể hỗ trợ ăn uống, vệ sinh, đi lại, nhắc thuốc theo đơn có sẵn, ghi nhận tình trạng và báo cáo cho gia đình; không tự kê thuốc hoặc điều chỉnh điều trị.
2. Phòng nhiễm trùng và đặc biệt chú ý đến sốt
Đây là một trong những điểm quan trọng nhất khi chăm bệnh nhân đang trong chu kỳ hóa trị.
Hóa trị có thể làm giảm số lượng bạch cầu trung tính, khiến cơ thể khó chống lại nhiễm trùng hơn. NCI và CDC đều nhấn mạnh rằng nhiễm trùng trong quá trình hóa trị có thể diễn tiến nghiêm trọng, và đôi khi sốt là dấu hiệu đầu tiên hoặc thậm chí là dấu hiệu duy nhất.
CDC hiện hướng dẫn người đang hóa trị gọi đội điều trị ngay khi nhiệt độ đạt 38°C hoặc cao hơn. Không nên chờ đến sáng hôm sau để xem có tự hết hay không.
Tuy nhiên, nếu bệnh viện của bệnh nhân đã đưa ra một ngưỡng riêng, phải ưu tiên ngưỡng đó.
Cô SAN nên giúp:
- rửa tay thường xuyên;
- giữ khu vực sinh hoạt sạch;
- hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng nhiễm bệnh;
- đo nhiệt độ khi người bệnh thấy nóng, rét run hoặc mệt khác thường;
- quan sát ho mới, đau họng, khó thở, đau khi tiểu, tiêu chảy, vết đỏ/sưng hoặc đau quanh vị trí đặt catheter/port nếu có.
Gia đình có thể tham khảo thêm hướng dẫn của CDC về phòng nhiễm trùng cho người đang hóa trị.
Một lưu ý rất quan trọng về thuốc hạ sốt
Nếu người bệnh đang hóa trị xuất hiện sốt, Cô SAN không tự cho paracetamol, ibuprofen hoặc thuốc hạ sốt khác trước khi liên hệ đội điều trị, trừ khi bác sĩ đã có hướng dẫn riêng.
NCI lưu ý các thuốc hạ sốt có thể làm giảm nhiệt độ và che khuất một dấu hiệu quan trọng của nhiễm trùng.
3. Ăn ít cũng được, nhưng phải quan sát người bệnh có ăn và uống được hay không
Hóa trị có thể gây:
- giảm cảm giác thèm ăn;
- buồn nôn và nôn;
- thay đổi vị giác;
- khô miệng;
- loét miệng;
- khó nuốt;
- tiêu chảy hoặc táo bón.
Đây đều là những vấn đề ăn uống được NCI ghi nhận trong quá trình điều trị ung thư.
Do đó, thay vì thúc:
“Phải cố ăn hết mới có sức.”
người chăm có thể hỗ trợ từng bữa nhỏ theo hướng dẫn của gia đình và đội điều trị.
Nếu người bệnh dễ buồn nôn, nhiều người dung nạp tốt hơn với các bữa nhỏ thay vì một bữa lớn; mùi thức ăn quá mạnh cũng có thể làm buồn nôn tăng ở một số bệnh nhân.
Nhưng Cô SAN không tự đặt “thực đơn chữa ung thư”, không tự cắt hoàn toàn một nhóm thực phẩm và không tự mua thực phẩm chức năng.
An toàn thực phẩm cũng quan trọng
Khi bạch cầu thấp, nhiễm trùng từ thực phẩm có thể trở nên nguy hiểm hơn. NCI khuyến nghị người bệnh và người chăm chú ý cách chuẩn bị thức ăn an toàn; thực phẩm cần được bảo quản, rửa và nấu phù phẩm.
Điều đó không có nghĩa Cô SAN tự đặt ra một “chế độ ăn kiêng giảm bạch cầu”.
Nếu bệnh viện đã cho hướng dẫn dinh dưỡng riêng, thực hiện đúng hướng dẫn đó.
4. Theo dõi buồn nôn, nôn và tiêu chảy bằng con số cụ thể
Đừng báo:
“Hôm nay cô ói nhiều lắm.”
Hãy ghi:
“Từ 9 giờ đến 14 giờ cô nôn 3 lần.”
Or:
“Hôm nay chú đi tiêu lỏng 5 lần, trong khi ngày thường 1 lần.”
NCI khuyến nghị ghi lại thời điểm buồn nôn, thức ăn hoặc hoạt động trước đó vì thông tin này có thể giúp đội điều trị đánh giá và điều chỉnh hỗ trợ.
Với tiêu chảy, số lần đi tiêu so với mức bình thường của chính người bệnh là thông tin rất hữu ích. Tiêu chảy nặng có thể gây mất nước và cần được báo cho đội điều trị.
Cô SAN cũng không tự mua:
- thuốc chống nôn;
- thuốc cầm tiêu chảy;
- men vi sinh;
- thuốc bổ;
nếu chưa được đội điều trị chấp thuận.
Nếu người bệnh đã được kê thuốc chống nôn, chỉ hỗ trợ theo đúng đơn và lịch đã được cung cấp.
5. Quan sát miệng mỗi ngày vì đau miệng có thể khiến bệnh nhân bỏ ăn, bỏ uống
Một tác dụng phụ dễ bị xem nhẹ là thay đổi trong miệng.
Người bệnh có thể nói:
“Ăn gì cũng rát.”
“Nuốt nước cũng đau.”
Hoặc họ chỉ bắt đầu ăn ít mà không chủ động than đau.
Hóa trị có thể làm tổn thương niêm mạc miệng và họng, gây đỏ, đau, loét hoặc khó nuốt. Khi vấn đề ở miệng làm người bệnh không ăn hoặc uống được, nguy cơ mất nước và thiếu dinh dưỡng tăng lên.
Cô SAN có thể quan sát:
- môi có khô nứt không;
- trong miệng có vết loét mới không;
- nướu có chảy máu không;
- có mảng trắng bất thường không;
- người bệnh có đau khi ăn, uống hoặc nuốt không.
Nhưng không tự pha nước súc miệng thuốc, không tự dùng thuốc trị nấm hoặc bôi thuốc lên vết loét.
Gia đình có thể tham khảo hướng dẫn của NCI về chăm sóc miệng trong điều trị ung thư.
6. Mệt sau hóa trị: hỗ trợ sinh hoạt nhưng đừng biến người bệnh thành người “phải nằm im”
Mệt mỏi là một tác dụng phụ thường gặp trong điều trị ung thư và có thể liên quan tới chính quá trình điều trị, thiếu máu, ăn uống kém, mất nước, nhiễm trùng hoặc nhiều yếu tố khác.
Điều người chăm cần quan sát không chỉ là:
“Có mệt không?”
Instead:
- hôm nay người bệnh tự ngồi dậy được không;
- đi từ giường đến toilet có mệt hơn hôm qua không;
- có chóng mặt khi đứng lên không;
- có ngủ gần như cả ngày không;
- có khó thở khi vận động nhẹ không;
- có cần hỗ trợ nhiều hơn bình thường không.
Nếu bác sĩ cho phép vận động, người chăm có thể hỗ trợ những hoạt động nhẹ phù hợp với khả năng của bệnh nhân.
Nhưng không ép:
“Cố đi cho khỏe.”
Và cũng không tự cho rằng:
“Sau hóa trị thì phải nằm yên cả ngày.”
Mức hoạt động phải dựa trên tình trạng và hướng dẫn riêng của đội điều trị.
7. Người chăm cũng phải biết cách xử lý chất thải cơ thể sau hóa trị
Đây là một điểm rất thực tế nhưng nhiều gia đình không được chuẩn bị kỹ.
Một phần thuốc hóa trị và sản phẩm chuyển hóa có thể được thải qua nước tiểu, phân, chất nôn và một số dịch cơ thể trong một khoảng thời gian sau điều trị. American Cancer Society cho biết nhiều phác đồ cần áp dụng biện pháp thận trọng ít nhất khoảng 48 giờ, nhưng thời gian cụ thể có thể dài hoặc ngắn hơn tùy loại thuốc. Vì vậy phải hỏi chính trung tâm hóa trị của người bệnh.
Nếu phải dọn nước tiểu, phân hoặc chất nôn trong giai đoạn bệnh viện yêu cầu thận trọng, người chăm nên:
- mang găng phù hợp theo hướng dẫn;
- tránh để dịch cơ thể tiếp xúc trực tiếp với da;
- rửa tay kỹ sau khi tháo găng;
- làm sạch khu vực bị bẩn theo hướng dẫn của bệnh viện;
- xử lý quần áo, ga giường hoặc vật dụng nhiễm dịch đúng cách.
Đặc biệt, không nên lấy một quy tắc như “48 giờ” áp dụng cho tất cả bệnh nhân. Một số thuốc có thời gian thải khác nhau. Hướng dẫn của cơ sở điều trị phải được ưu tiên.
Gia đình có thể đọc thêm hướng dẫn an toàn hóa trị tại nhà của American Cancer Society.
Cô SAN cần quan sát những gì mỗi ngày sau hóa trị?
Việc ghi nhận này không nhằm giúp Cô SAN tự xác định:
“Bạch cầu đang thấp.”
“Tiểu cầu giảm.”
“Đây là nhiễm trùng.”
Những kết luận đó cần xét nghiệm và đánh giá y khoa.
Người chăm chỉ cần cung cấp những gì nhìn thấy, nghe thấy, đo được và thay đổi theo thời gian.
Một điều đặc biệt: sốt sau hóa trị không giống một cơn sốt thông thường
Anh Hoàng Nam, 47 tuổi, sống tại khu căn hộ The Pegasuite, Quận 8, đang ở giữa các chu kỳ hóa trị.
Buổi tối anh cảm thấy rét run.
Cô SAN đo nhiệt độ: 38,1°C.
Anh Nam nói:
“Chắc cảm nhẹ thôi, để ngủ mai tính.”
Nếu đây là một người khỏe mạnh bình thường, gia đình có thể có cách theo dõi khác.
Nhưng ở người đang trong quá trình hóa trị, 38°C trở lên là ngưỡng mà CDC khuyến nghị phải gọi đội điều trị ngay, vì sốt có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng khi khả năng miễn dịch đang suy giảm.
Cô SAN không nên nói:
“Anh uống thuốc hạ sốt rồi ngủ đi.”
Cách đúng hơn là:
“Nhiệt độ hiện là 38,1°C. Em sẽ báo gia đình và liên hệ theo hướng dẫn của khoa điều trị ngay.”
This is the difference between:
chăm theo thói quen
and
chăm theo tình trạng của người bệnh.
Quan sát không có nghĩa là chẩn đoán
Cô SAN có thể báo:
“Từ sáng cô ăn khoảng một nửa khẩu phần thường ngày, uống nước ít hơn hôm qua và nói miệng rát khi nuốt.”
Đó là quan sát.
Cô SAN có thể báo:
“Lúc 18:15 nhiệt độ 38,2°C, cô rét run và than mệt nhiều hơn buổi chiều.”
Đó cũng là quan sát.
Nhưng không nên nói:
“Bạch cầu cô đang xuống.”
“Cô bị nhiễm trùng rồi.”
“Đây chắc là tác dụng phụ bình thường của hóa trị.”
“Thuốc đang mạnh nên mới mệt như vậy.”
Ngay cả NCI cũng nhấn mạnh tác dụng phụ khác nhau giữa từng bệnh nhân và không phản ánh hóa trị có hiệu quả tốt hay không.
Cô SAN không nên làm gì khi chăm bệnh nhân sau hóa trị?
Một số phương pháp hóa trị có thể làm giảm tiểu cầu, khiến bệnh nhân dễ bầm hoặc chảy máu hơn. NCI khuyến nghị báo đội điều trị khi có chảy máu khó cầm, máu trong nước tiểu, phân đen/có máu, nôn ra máu hoặc các biểu hiện bất thường khác.
Mẫu báo cáo cuối ca cho bệnh nhân sau hóa trị
Một báo cáo hữu ích không nên chỉ viết:
“Hôm nay cô hơi mệt nhưng ổn.”
Có thể báo cụ thể hơn:
- Time: 14:00 – 22:00
- Tình trạng chung: Cô Mai mệt hơn buổi chiều, nằm nhiều.
- Eat and drink: Ăn được 1/2 chén cháo, uống 200ml nước.
- Toilet: Đi tiểu 3 lần, nước tiểu vàng nhạt. Đi tiêu 1 lần, phân mềm.
- Miệng: Không loét, không đau.
- Nhiệt độ: 37,2°C lúc 18:00.
- Dấu hiệu khác: Không ho, không khó thở, không chảy máu.
Báo cáo này không chẩn đoán.
Nhưng gia đình có đủ thông tin để quyết định:
Theo dõi tiếp hay cần gọi bác sĩ.
Những dấu hiệu sau hóa trị cần báo đội điều trị ngay
Đặc biệt chú ý:
- Sốt từ 38°C trở lên
Với người đang trong chu kỳ hóa trị, đây là dấu hiệu phải liên hệ đội điều trị ngay, kể cả ban đêm, trừ khi bệnh viện của bệnh nhân đã đưa ra một kế hoạch khác. - Rét run, vã mồ hôi hoặc dấu hiệu nhiễm trùng mới
Bao gồm ho mới, đau họng, khó thở, đau khi tiểu, tiêu chảy, nôn, vết đỏ/sưng/đau hoặc vấn đề tại vị trí catheter/port. - Không ăn uống được hoặc nôn liên tục
Nếu người bệnh không giữ được nước, tiểu ít, chóng mặt hoặc ngày càng yếu, cần báo để đánh giá nguy cơ mất nước và các vấn đề liên quan. - Tiêu chảy nhiều hơn rõ so với bình thường
NCI lưu ý tiêu chảy nặng có thể gây mất nước nghiêm trọng. - Đau hoặc loét miệng đến mức không ăn uống được
Những vấn đề ở miệng làm ảnh hưởng ăn uống có thể dẫn tới mất nước hoặc suy dinh dưỡng và cần được báo đội điều trị. - Chảy máu hoặc bầm bất thường
Cần đặc biệt báo khi:- chảy máu không cầm;
- chảy máu mũi/nướu nhiều;
- nước tiểu đỏ/hồng;
- phân đen hoặc có máu;
- nôn ra máu;
- bầm tím xuất hiện nhiều không rõ nguyên nhân.
Khi nào cần gọi 115 hoặc tìm cấp cứu ngay?
Nếu phải đến khoa cấp cứu vì sốt hoặc dấu hiệu nghiêm trọng, CDC khuyến nghị nói ngay khi tiếp nhận rằng người bệnh đang điều trị hóa trị, vì nhiễm trùng trong giai đoạn này có thể cần được đánh giá nhanh.
Chăm sóc sau hóa trị không phải là biến ngôi nhà thành bệnh viện
Một người sau hóa trị vẫn cần được sống trong không gian quen thuộc.
Có thể họ muốn nghỉ.
Có thể họ muốn nghe nhạc.
Có thể hôm nay họ không muốn nói chuyện.
Có thể món ăn từng thích bỗng có vị rất khác.
Có thể họ cảm thấy mất tự chủ vì mọi người liên tục hỏi:
“Có đau không?”
“Có buồn nôn không?”
“Ăn nữa không?”
“Uống nước chưa?”
Chăm sóc tốt không có nghĩa là theo dõi đến mức người bệnh cảm thấy mình chỉ còn là một “ca bệnh”.
Cô SAN vẫn cần tôn trọng:
- sự riêng tư, lựa chọn, nhịp sinh hoạt và phẩm giá của người bệnh.
Quan sát có thể tinh tế.
Một ly nước để trong tầm tay.
Một bữa ăn nhỏ thay vì ép một tô lớn.
Một khoảng nghỉ trước khi dìu đi vệ sinh.
Một câu:
“Hôm nay cô muốn nghỉ thêm một chút hay ngồi dậy một lúc ạ?”
Và song song với sự nhẹ nhàng đó là sự tỉnh táo để nhận ra:
“Có điều gì hôm nay khác với hôm qua?”
Đó chính là vai trò phù hợp của người chăm.
Không thay bác sĩ.
Không thay điều dưỡng ung bướu.
Nhưng cũng không chỉ “ngồi cạnh”.
Cần Cô SAN hỗ trợ bệnh nhân sau hóa trị tại nhà?
Gia đình có người thân sau hóa trị thường phải cân bằng rất nhiều việc cùng lúc: công việc, đưa đón tái khám, chuẩn bị bữa ăn, theo dõi thuốc và ở cạnh người bệnh trong những ngày cơ thể mệt nhất.
Khi gia đình không thể túc trực thường xuyên, Cô SAN có thể hỗ trợ các sinh hoạt hằng ngày như:
- chuẩn bị và hỗ trợ ăn uống theo hướng dẫn;
- vệ sinh cá nhân;
- hỗ trợ đi lại an toàn;
- giữ không gian sinh hoạt sạch sẽ;
- nhắc thuốc theo đơn có sẵn;
- đồng hành tinh thần;
- quan sát những thay đổi trong ca chăm;
- ghi nhận và báo cáo lại cho gia đình.
SAN xác định đây là chăm sóc hỗ trợ sinh hoạt, không thay thế bác sĩ, điều dưỡng hoặc các thủ thuật y tế chuyên môn. Tìm hiểu dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà và tại bệnh viện của SAN
Gia đình cũng có thể tham khảo hướng dẫn tìm người chăm bệnh tại nhà phù hợp khi cần bố trí người đồng hành trong giai đoạn điều trị và hồi phục.
Safety note: Mức chắc chắn cao đối với các nguyên tắc chính trong bài như sốt ≥38°C khi đang hóa trị cần liên hệ đội điều trị ngay, nguy cơ nhiễm trùng khi giảm bạch cầu, theo dõi loét miệng, chảy máu bất thường và thận trọng với dịch cơ thể sau hóa trị; các nội dung này được đối chiếu với CDC, NCI và American Cancer Society. Tuy nhiên, phác đồ hóa trị khác nhau có tác dụng phụ, thời điểm giảm bạch cầu, hướng dẫn ăn uống và thời gian xử lý dịch cơ thể khác nhau. Bằng chứng cần ưu tiên cho từng bệnh nhân là phiếu hướng dẫn sau hóa trị, toa thuốc, xét nghiệm công thức máu, kế hoạch của bác sĩ ung bướu và số điện thoại liên hệ khẩn của cơ sở điều trị.
