CÁCH THAY QUẦN ÁO CHO NGƯỜI BỆNH NẰM GIƯỜNG: NHẸ NHÀNG, KÍN ĐÁO VÀ KHÔNG LÀM ĐAU NGƯỜI BỆNH
Thay quần áo cho một người đang nằm trên giường tưởng như là một việc đơn giản.
Cởi áo cũ.
Mặc áo mới.
Thay quần.
Chỉnh lại ga giường.
Nhưng với người già yếu, người sau tai biến, người vừa phẫu thuật hoặc người gần như không thể tự xoay trở, một động tác kéo tay, nâng vai hay xoay người không đúng cách có thể làm họ đau, tổn thương da hoặc khiến cả người bệnh lẫn người chăm sóc mất an toàn.
Và còn một điều dễ bị bỏ quên hơn:
thay quần áo là một việc rất riêng tư.
Một người có thể cần người khác hỗ trợ mặc áo, nhưng họ vẫn có quyền được xin phép trước khi chạm vào cơ thể, được che chắn và được lựa chọn quần áo nếu còn khả năng quyết định.
Đó cũng là lý do trong dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà của SAN, những công việc tưởng rất đời thường như vệ sinh, thay quần áo hay hỗ trợ vận động cần đi cùng kỹ năng chăm sóc, quan sát và báo cáo sau ca. SAN hiện xác định việc thực hiện tại nhà đi kèm cập nhật tình hình thường xuyên cho gia đình.
Note: Các nhân vật, tuổi và nơi cư trú dưới đây là tình huống minh họa. Một số chi tiết được tổng hợp hoặc thay đổi để bảo vệ sự riêng tư của người được chăm sóc.
Bà Mỹ, 82 tuổi, Flora Fuji, TP Thủ Đức: “Tôi tự mặc được, đừng cởi hết đồ tôi ra”
Bà Mỹ yếu hai chân sau một đợt bệnh dài nhưng đầu óc vẫn rất tỉnh.
Mỗi sáng, con gái thường chuẩn bị sẵn quần áo rồi nói:
“Má nằm yên đi, để con thay hết cho nhanh.”
Bà thường im lặng nhưng nét mặt không vui.
Một hôm Cô SAN hỏi:
“Bà muốn tự làm phần nào để con hỗ trợ phần còn lại?”
Bà nói ngay:
“Tôi tự luồn tay được. Đừng cởi hết đồ rồi để tôi nằm vậy.”
Vấn đề lúc đó không phải bà từ chối chăm sóc.
Bà muốn giữ lại phần khả năng mình vẫn còn và sự kín đáo của chính mình.
Alzheimer’s Society cũng nhấn mạnh rằng mặc quần áo là một hoạt động cá nhân gắn với quyền lựa chọn, bản sắc và sự độc lập; người được chăm sóc nên được tự làm những phần họ còn có khả năng làm và được hỗ trợ một cách tế nhị.
Cô SAN thay đổi cách làm.
Quần áo mới được chuẩn bị trước.
Chăn vẫn che phần cơ thể chưa cần thao tác.
Bà tự luồn tay qua tay áo.
Cô SAN chỉ hỗ trợ kéo áo qua lưng và chỉnh lại những phần bà không tự làm được.
Chăm sóc tốt không phải là làm thay tất cả.
Instead, it is:
phần nào người bệnh còn làm an toàn được, hãy để họ tiếp tục làm.
Ông Quý, 79 tuổi, Hà Đô Green Lane, Quận 8: cứ thay áo là ông đau vai trái
Ông Quý bị yếu tay trái sau tai biến.
Mỗi lần thay áo, người nhà thường cầm cổ tay trái rồi kéo mạnh tay ra khỏi tay áo.
Ông hay nhăn mặt nhưng ít nói.
Cô SAN để ý rằng ông chỉ đau khi cánh tay trái bị kéo và nâng quá nhiều.
Với người yếu một bên sau tai biến hoặc tổn thương chi trên, nguyên tắc thường được hướng dẫn là khi mặc, đưa tay bên yếu/bị ảnh hưởng vào áo trước; khi cởi, tháo bên khỏe trước và để tay yếu ra sau cùng. Cách này giúp hạn chế kéo căng cánh tay bị ảnh hưởng. Hướng dẫn của Royal National Orthopaedic Hospital và Cambridge University Hospitals đều sử dụng nguyên tắc này trong hỗ trợ mặc đồ một tay.
Cô SAN không tự nâng tay ông lên cao để “luồn cho nhanh”.
Cô giữ tay được nâng đỡ, chọn áo rộng, tay áo dễ luồn và hỗ trợ từng bước.
Nếu ông đau rõ hoặc khả năng vận động hôm nay khác mọi ngày, Cô SAN ghi nhận và báo gia đình.
Thay áo xong nhưng người bệnh đau thêm không phải là thay áo tốt.
Bà Liên, 86 tuổi, chung cư Hà Kiều, Gò Vấp: càng nhiều người giúp, bà càng xấu hổ
Bà Liên gần như không tự ngồi dậy được.
Mỗi lần thay quần áo, con cháu thường gọi hai hoặc ba người vào phòng:
“Vào phụ bà một tay.”
Mọi người nói chuyện bình thường.
Cửa phòng mở.
Chăn được kéo xuống hoàn toàn cho dễ thao tác.
Không ai có ý làm bà tổn thương.
Nhưng bà thường quay mặt vào tường.
Có lần bà nói:
“Đông người quá, tôi ngại.”
Đây là một chi tiết rất quan trọng.
Việc phải nhờ người khác hỗ trợ mặc đồ có thể khiến người cao tuổi cảm thấy xấu hổ hoặc mất riêng tư. Alzheimer’s Society khuyến nghị cần cân nhắc sự riêng tư và phẩm giá, chỉ hỗ trợ phần cần thiết và để người bệnh tiếp tục tham gia vào các lựa chọn cá nhân nếu có thể.
Cô SAN chuẩn hóa lại:
đóng cửa;
kéo rèm;
chỉ những người thực sự cần hỗ trợ mới ở lại;
dùng chăn hoặc khăn che phần cơ thể chưa thao tác;
và báo trước:
“Bây giờ con giúp bà thay phần áo trước nhé.”
Một thao tác chăm sóc có thể chỉ mất mười phút.
But cảm giác được tôn trọng hay bị phơi bày có thể ở lại lâu hơn rất nhiều.
Ông Nhân, 81 tuổi, chung cư The Western Capital, Quận 6: thay quần bằng cách kéo người trên giường
Ông Nhân nằm nhiều và không thể nâng mông đủ để tự thay quần.
Mỗi lần thay, người nhà thường kéo quần cũ xuống rồi cố kéo quần mới lên trong khi ông vẫn nằm ngửa.
Khi vải bị mắc dưới mông, họ nắm hai bên quần và kéo mạnh.
Da vùng lưng và mông của ông vốn đã mỏng.
Đây là lúc thao tác “cho nhanh” có thể tạo thêm ma sát lên da.
MedlinePlus lưu ý rằng kéo cơ thể người nằm lâu trực tiếp trên mặt giường có thể gây ma sát, trầy hoặc rách da, nhất là ở vai, lưng, mông, khuỷu tay và gót chân. Khi cần di chuyển người bệnh trên giường, nên dùng kỹ thuật và dụng cụ phù hợp thay vì kéo dưới nách hoặc kéo cơ thể trên ga.
Khi thay quần cho người không thể tự nâng mông, cách tiếp cận thường phù hợp hơn là:
xoay nghiêng từng bên → đưa quần cũ ra → đặt quần mới đúng vị trí → xoay sang bên còn lại để kéo quần lên, thay vì cố kéo mạnh khi người bệnh nằm nguyên một tư thế.
Việc xoay phải tuân theo kỹ thuật an toàn. MedlinePlus khuyến nghị báo trước cho người bệnh, khuyến khích họ tham gia nếu có thể và kiểm tra sau khi xoay để tay chân không bị kẹt dưới cơ thể.
Không kéo da để kéo quần.
Bà Hà, 77 tuổi, Picity High Park, Quận 12: thay đồ mới thấy vùng da đỏ ở lưng
Bà Hà nằm nhiều sau một đợt điều trị.
Trong lúc thay áo, Cô SAN nhìn thấy một vùng da gần xương bả vai đỏ hơn những hôm trước.
Bà không kêu đau.
Gia đình trước đó cũng chưa thấy vì khu vực này luôn được áo và chăn che kín.
Đây là lý do thay quần áo không chỉ là thao tác “cởi – mặc”.
It is also một cơ hội quan sát da.
National Institute on Aging khuyến nghị người chăm sóc người lớn tuổi chú ý các vùng da đỏ, phát ban hoặc tổn thương; nằm hoặc ngồi một tư thế lâu có thể dẫn đến tổn thương do tì đè.
Cô SAN không kết luận:
“Bà bị loét.”
Cô ghi nhận:
“Ghi nhận vùng da đỏ mới phía lưng gần xương bả vai, chưa thấy vết hở; đã báo gia đình và tiếp tục theo dõi.”
Đó là một nguyên tắc xuyên suốt của SAN:
Cô SAN không chẩn đoán.
Cô SAN quan sát – ghi nhận – báo cáo.
TRƯỚC KHI THAY QUẦN ÁO, CẦN CHUẨN BỊ GÌ?
Một trong những lỗi phổ biến là đã cởi áo người bệnh rồi mới bắt đầu tìm quần áo sạch.
Người bệnh phải nằm chờ.
Lạnh.
Ngại.
Có khi vừa mặc xong lại phát hiện áo quá chật và phải thay lần nữa.
Trước khi bắt đầu, Cô SAN nên chuẩn bị:
- áo sạch;
- quần sạch;
- đồ lót hoặc tã nếu cần;
- khăn/chăn để che chắn;
- túi đựng đồ bẩn;
- quần áo dự phòng nếu có nguy cơ dính bẩn;
- sản phẩm chăm sóc da đã được gia đình sử dụng theo hướng dẫn;
- găng nếu dự kiến có tiếp xúc với chất thải cơ thể.
Quần áo nên được lựa chọn theo khả năng vận động.
Người yếu nhiều thường dễ mặc hơn với:
- áo rộng;
- cổ áo đủ lớn;
- tay áo rộng;
- áo mở phía trước;
- quần lưng thun;
- khóa dán hoặc nút dễ thao tác thay vì quá nhiều nút nhỏ.
Đối với người sa sút trí tuệ, quần áo đơn giản, rộng và dễ mặc có thể giúp việc thay đồ bớt khó khăn hơn; quá nhiều lựa chọn cũng có thể gây bối rối, nên trong một số trường hợp chỉ cần đưa ra hai lựa chọn phù hợp.
CÁCH THAY QUẦN ÁO CHO NGƯỜI BỆNH NẰM GIƯỜNG
-
Giải thích và xin phép trước
Không tự nhiên kéo áo.
It can be said that:
“Bây giờ con giúp bác thay áo sạch nhé.”
“Bác tự làm phần nào được thì bác làm, phần còn lại con hỗ trợ.”
Việc báo trước đặc biệt quan trọng với người sa sút trí tuệ hoặc dễ giật mình.
-
Giữ kín đáo và giữ ấm
Đóng cửa, kéo rèm.
Dùng chăn hoặc khăn che cơ thể.
Chỉ để lộ vùng đang cần thao tác.
Nguyên tắc này tương tự khi vệ sinh tại giường: MedlinePlus khuyến nghị chỉ để lộ vùng đang chăm sóc nhằm vừa giữ ấm vừa bảo vệ sự riêng tư.
-
Cởi áo từ từ
Nếu hai tay vận động tương đối bình thường, cởi từng bên nhẹ nhàng, tránh kéo đầu và cổ mạnh.
If một tay yếu, đau hoặc bị ảnh hưởng, thông thường nên:
cởi bên khỏe trước → bên yếu sau cùng.
Không kéo cánh tay yếu bằng cổ tay.
Không nâng vai vượt quá mức vận động đã được nhân viên phục hồi chức năng cho phép.
-
Mặc bên yếu trước nếu có yếu một bên
Nguyên tắc thường dùng trong phục hồi hoạt động hằng ngày:
mặc: bên yếu trước → bên khỏe sau.
cởi: bên khỏe trước → bên yếu sau.
Hướng dẫn về mặc quần áo khi một tay bị yếu hoặc hạn chế vận động khuyến nghị chính nguyên tắc này, cùng với quần áo có độ co giãn và phần mở rộng để thao tác dễ hơn.
-
Không cố khi người bệnh đau
Nếu cánh tay không qua được tay áo một cách nhẹ nhàng:
đừng kéo mạnh hơn.
Kiểm tra:
tay áo có quá chật không;
vai có đau không;
tay có sưng không;
khả năng vận động hôm nay có giảm không.
Một thay đổi mới cần được báo lại thay vì cố hoàn thành việc mặc áo.
CÁCH THAY QUẦN CHO NGƯỜI BỆNH NẰM GIƯỜNG
Với người không thể đứng, thao tác thay quần thường cần kết hợp xoay nghiêng từng bên.
Bước 1: chuẩn bị quần mới
Mở quần sẵn và sắp đúng chiều.
Nếu dùng tã, miếng lót hoặc quần lót, chuẩn bị đầy đủ cùng lúc để hạn chế phải xoay người nhiều lần.
Bước 2: cởi phần quần cũ
Hạ quần xuống tới mức có thể mà không kéo mạnh.
Nếu người bệnh nâng mông an toàn được, có thể khuyến khích họ hỗ trợ.
Otherwise:
không cố nhấc một mình.
Bước 3: xoay người sang một bên
Báo trước:
“Con giúp bác nghiêng sang bên này một chút nhé.”
Thực hiện theo kỹ thuật xoay người đã được hướng dẫn.
Hướng dẫn xoay người bệnh trên giường của MedlinePlus nhấn mạnh việc giải thích trước, cho người bệnh tham gia trong khả năng và đảm bảo tay, chân không bị đè dưới cơ thể sau khi xoay.
Bước 4: lấy quần cũ ra và đặt quần mới
Cuộn phần quần mới vào tới giữa lưng/mông.
Sau đó xoay người về phía đối diện để kéo phần còn lại qua.
Mục tiêu là đưa vải vào đúng vị trí bằng cách thay đổi tư thế, không phải kéo mạnh quần dưới trọng lượng cơ thể.
Bước 5: chỉnh quần và kiểm tra da
Đưa người bệnh trở lại tư thế thoải mái.
Kiểm tra:
- cạp quần có cuộn không;
- vải có nhăn dưới lưng/mông không;
- tã hoặc miếng lót có bị gấp không;
- da có đỏ hoặc ẩm không;
- quần có quá chật ở bẹn hoặc eo không.
Quần áo vừa vặn và hạn chế cọ xát cũng là một phần của chăm sóc da ở người lớn tuổi. NIA khuyến nghị tránh chafing bằng quần áo vừa người và chú ý da ở người có tiểu/đại tiện không tự chủ.
CÓ DÂY TRUYỀN, ỐNG THÔNG, VẾT MỔ HOẶC NẸP THÌ SAO?
Đây là trường hợp không nên áp dụng một kỹ thuật chung cho tất cả.
Nếu người bệnh có:
- đường truyền;
- catheter;
- ống dẫn lưu;
- nẹp;
- sling;
- vết mổ;
- hạn chế vận động do bác sĩ chỉ định;
Cô SAN phải biết hướng dẫn cụ thể của trường hợp đó.
Không tự tháo dây.
Không tự rút ống qua tay áo.
Không nâng chi vượt mức được phép chỉ để mặc quần áo nhanh hơn.
Ví dụ, với người đang mang sling hoặc sau phẫu thuật chi trên, nhiều hướng dẫn NHS khuyến nghị áo rộng, mở phía trước và phải giữ cánh tay được nâng đỡ trong khi mặc.
Nếu không chắc:
dừng và hỏi người có chuyên môn hoặc gia đình về hướng dẫn đã được cung cấp.
NGƯỜI SA SÚT TRÍ TUỆ KHÔNG CHỊU THAY QUẦN ÁO THÌ SAO?
Có người nhất quyết:
“Áo này sạch mà.”
dù đã mặc nhiều ngày.
Có người không muốn cởi áo.
Có người thấy một chiếc áo mới lạ và phản ứng:
“Không phải đồ của tôi.”
Đừng bắt đầu bằng:
“Bà mặc dơ rồi.”
“Phải thay.”
Alzheimer’s Society giải thích rằng người sa sút trí tuệ có thể không nhận ra quần áo bẩn, quên đã mặc bao lâu, thấy đồ mới không quen hoặc đơn giản là cảm thấy khó chịu với chất liệu, nhãn áo hay mùi chất giặt.
Có thể thử:
“Bác thích áo xanh hay áo hồng?”
“Hôm nay mình mặc bộ này cho thoải mái nhé.”
Đặt quần áo theo đúng thứ tự mặc.
Mỗi lần đưa một món.
Không đặt cả tủ đồ trước mặt.
Nếu cụ đang rất phản ứng mà không có nhu cầu cấp thiết:
có thể dừng, để cụ bình tĩnh rồi thử lại sau.
Đó không phải “chiều”.
That is giảm đối đầu trong một việc không cần phải biến thành cuộc chiến.
CÔ SAN QUAN SÁT GÌ KHI THAY QUẦN ÁO CHO NGƯỜI BỆNH?
Đây là một trong những lúc tốt nhất để quan sát:
- vùng da thường bị áo quần che;
- vết đỏ mới;
- bầm tím;
- trầy xước;
- vùng da ẩm;
- hăm ở bẹn hoặc nếp gấp;
- sưng tay/chân;
- đau khi cử động;
- khả năng co, duỗi tay chân;
- khả năng tự phối hợp hôm nay so với hôm trước.
For example:
“8h20 hỗ trợ bác thay quần áo. Bác tự luồn được tay phải nhưng hôm nay tay trái cần hỗ trợ nhiều hơn ca trước. Khi đưa tay trái qua tay áo bác nhăn mặt và nói đau vai; đã dừng động tác nâng cao. Ghi nhận vùng da đỏ nhẹ ở khuỷu tay trái, chưa có vết hở. Đã báo gia đình.”
Báo cáo này có giá trị hơn:
“Đã thay đồ cho bác.”
NHỮNG DẤU HIỆU NÀO CẦN BÁO GIA ĐÌNH?
Trong lúc thay đồ, cần báo khi thấy thay đổi mới hoặc rõ rệt như:
- đau nhiều khi cử động;
- tay/chân sưng hơn;
- chi lạnh bất thường hoặc thay đổi màu;
- xuất hiện vùng đỏ da kéo dài;
- có vết hở, dịch hoặc mùi bất thường;
- bầm tím mới không rõ nguyên nhân;
- đột ngột không cử động được một chi như trước;
- người bệnh lơ mơ hoặc phản ứng khác thường.
Đối với người lớn tuổi nằm lâu, phát hiện sớm đỏ da hoặc tổn thương da rất quan trọng; NIA khuyến nghị liên hệ nhân viên y tế sớm nếu xuất hiện đỏ hoặc vết loét vì can thiệp sớm có thể hạn chế tổn thương tiến triển.
Cô SAN không chẩn đoán.
Cô SAN:
QUAN SÁT → DỪNG THAO TÁC NẾU KHÔNG AN TOÀN → GHI NHẬN → BÁO GIA ĐÌNH.
KHÁC BIỆT CỦA CÔ SAN: KHÔNG “THAY ĐỒ CHO XONG”
Một người nằm giường vẫn có:
gu mặc đồ;
thói quen;
sự ngại ngùng;
lòng tự trọng;
và quyền được hỏi trước khi ai đó chạm vào cơ thể mình.
Vì vậy, thay quần áo không chỉ là:
CỞI → MẶC → XONG.
Cách tiếp cận của Cô SAN phải là:
CHÀO HỎI → GIẢI THÍCH → XIN PHÉP → CHO NGƯỜI BỆNH THAM GIA → CHE CHẮN → THAY ĐỒ NHẸ NHÀNG → QUAN SÁT DA & VẬN ĐỘNG → CHỈNH TƯ THẾ → BÁO CÁO.
Một chiếc áo sạch là cần thiết.
But phẩm giá của người đang mặc chiếc áo ấy quan trọng hơn.
CẦN CÔ SAN HỖ TRỢ NGƯỜI BỆNH NẰM GIƯỜNG TẠI NHÀ?
Gia đình có người thân yếu, nằm nhiều hoặc cần hỗ trợ vệ sinh, thay quần áo, thay tã, ăn uống và vận động có thể tìm hiểu dịch vụ chăm sóc người bệnh tại nhà của SAN.
Với người cao tuổi vẫn còn một phần khả năng tự chăm sóc nhưng cần hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày, có thể tham khảo dịch vụ chăm sóc người già tại nhà theo giờ TP.HCM của SAN. SAN hiện nêu rõ nhân sự chăm sóc được đào tạo về nâng – xoay, vệ sinh giường bệnh và phòng loét, những kỹ năng khác với giúp việc thông thường.
Nếu gia đình muốn một người chăm sóc theo sát một cụ để hiểu thói quen mặc đồ, mức vận động và những thay đổi hằng ngày, có thể tìm hiểu chăm sóc người già 1–1 tại nhà.
